Požari, tragedije, protesti... Ovo su neki od događaja koji su obeležili 2025. godinu u regionu iz objektiva novinara Balkanskog servisa Radija Slobodna Evropa.

Premijer Crne Gore Milojko Spajić je ocenio da je policija u utorak "fenomenalno reagovala" kada je privela 54 osobe koje su pokušavale da spreče početak izgradnje postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u opštini Zeta, kod Podgorice. U opštini Zeta je bilo više incidenata i meštani su privođeni, dok je u jednom incidentu učestvovao i poslanik i lider prosrpske Demokratske narodne partije (DNP) Milan Knežević, koji je najavio izlazak njegove partije iz vlasti. Knežević je u znak podrške meštanima Zete ušao u jedno policijsko vozilo, pošto je privedena većina meštana koji su protestovali u industrijskoj zoni, među kojima i njihov predstavnik Jagoš Bećirović, kao i predsednik Opštine Zeta Mihailo Asanović iz Kneževićeve partije, prenela je agencija Beta. Lider Demokratske narodne partije posle više sati izašao je iz policijske marice, javila je Radio-televizija Crne gore. Policija je saopštila da je Knežević izašao samoinicijativno, kao što je samovoljno i ušao. Policija je takođe saopštila da je privela 54 osobe koje će pustiti posle istrage, navodeći da je upotrebila "najblaže sredstvo prinude kojim je omogućeno izvršenje službenog zadatka, uz maksimalan stepen senzibiliteta u postupanju prema građanima i isključivo u skladu sa zakonom". Spajić je rekao da je reakcija "pokazala puni demokratski kapacitet" Crne Gore. "Mislim da smo akciju sproveli na civilizovan način i ponosan sam na transparentno i demokratsko postupanje. To je evropski put kojem treba da teži evropska Crna Gora", rekao je Spajić. Plan vlasti Podgorice da izgradnjom kolektora u susednoj opštini reši pitanje otpadnih voda koje iz kanalizacije većinom neprečišćene odlaze u reku Moraču, a zatim dalje u Skadarsko jezero, mogao bi i da ugrozi opstanak Vlade Crne Gore pošto je Knežević u utorak najavio izlazak iz vlasti. Iako nadležni poručuju da se ovim projektom, finansiranim iz Evropske unije, čuva priroda i zdravlje stanovništva, građani Zete su se na pravno neobavezujućem lokalnom referendum 15. decembra izjasnili protiv izgradnje postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda smatrajući da će im zastarela tehnologija ugroziti živote. Meštane koji protestuju podržava i nekoliko partija većine u Skupštini Crne Gore, a najglasnije partija poslanika Milan Kneževića DNP, bliska zvaničnom Beogradu i Moskvi. Postrojenje bi trebalo da izgradi turski konzorcijum "Kuzu grup". Taj projekat je jedan od ključnih uslova za zatvaranje "Poglavlja 27" u pristupnim pregovorima s Evropskom unijom, koje se odnosi na zaštitu životne sredine. Ako bi se raskinuo ugovor s izvođačem, Podgorica bi izgubila grant EU, kredit i morala da plati odštetu od 100 miliona evra. Prva studija o tom postrojenju je još iz 2004. godine, a bivša vlast Demokratske partije socijalista (DPS) je do 2022. obavila pripreme i obezbedila grant EU. Knežević, blizak vlastima Srbije, rekao je da će predložiti Predsedništvu njegove DNP "izlazak iz ove krvave vlade". "Do jutros sam bio član parlamentarne većine. Odmah kad se završi ova agonija, na predsedništvu stranke ću predložiti izlazak iz ove krvave vlade. Ovo što se danas dogodilo ne pamtimo još ni za vreme Đukanovića. Ni sa kim od koalicionih partnera nisam imao komunikaciju", kazao je Knežević. Pošto njegova stranka ima samo četiri poslanika u Skupštini Crne Gore, opstanak Vlade bi mogao biti ugrožen samo ako iz koalicije ode i devet poslanika druge prosrpske partije Nova srpska demokratija predsednika Skupštine Andrije Mandića koji je izjavio da su Crnoj Gori "potrebni mir i stabilnost". Vučić ranije u utorak na Instagramu objavio da će biti uz Kneževića, navodeći da je "u Crnoj Gori uhapšen lider Demokratske narodne partije, i važnije od toga, lider srpskog naroda Milan Knežević". "Branio je volju naroda iskazanu na referendumu. U teškim trenucima, uvek sam bio i biću uz svoje prijatelje. Milan to jeste i ponosim se našim drugarstvom i nadam se da će uskoro biti na slobodi", dodao je Vučić. Kasnije je na godišnjoj konferenciji za medije ponovo pružio podršku Kneževiću, navodeći da ne želi da se meša u unutrašnje odnose u toj zemlji, ali da će uvek brinuti i pokazivati zabrinutost i biti na strani srpskog naroda izvan Srbije.

Živi li se bolje u Crnoj Gori, da li je inflacija pozitivna, kako preko smeća izračunati broj turista, zašto građani neće čistač otpadnih voda, šta vještačka inteligencija zna bolje, kako upozoriti medvjeda da ne napada ljude – u osnovi je gafova političara i javnih ličnosti u 2025. godini.

"Ja sam nepodoban... a Moskva ima veoma duge ruke". Ovako ruski državljanin Kiril Kačur za Radio Slobodna Evropa sumira razloge zbog kojih se našao na meti špijunske operacije u Crnoj Gori. Britanske vlasti su utvrdile da je šestoro bugarskih državljana godinama pratilo njega i druge mete širom Evrope, zbog čega su pred sudom u Lodnonu sredinom godine osuđeni na više od 50 godina zatvora. Kačur, 35-godišnji pravnik i bivši službenik Istražnog komiteta Rusije, zemlju je napustio 2021. i došao u Crnu Goru. Smatra da se na meti špijuna našao zbog političkog djelovanja ali i zbog jednog slučaja koji je zastupala njegova pravna kancelarija. "Ovo je bila špijunska operacija visokog nivoa, sa značajnim finansijskim nagradama za uključene u špijunski lanac", kazao je predstavnik britanskog tužilaštva Frenk Ferguson. Ko su osuđeni?Britansko tužilaštvo ističe da su bugarski državljani od sredine 2020. do početka 2023. godine bili zaduženi za prikupljanje informacije o osobama i lokacijama koje su bile od interesa ruskim vlastima. Suđenje u Londonu je završeno sredinom 2025. Vođa grupe Orlin Rusev osuđen je na 10 godina i osam mjeseci, Bizer Džambazov na 10 godina i dva mjeseca, Katrin Ivanova na devet godina i osam mjeseci, Tihomir Ivančev na osam godina, Vanja Gaberova na šest godina i devet mjeseci a Ivan Stojanov na malo više od pet godina. Rusev, Džambazov i Stojanov su priznali krivicu. Tužilaštvo navodi da je vođa grupe Orlin Rusev dobijao instrukcije od austrijskog državljanina Jana Marsaleka, agenta koji je djelovao kao posrednik ruskih obavještajnih službi. Došli su do poruka koje pokazuju da je Rusev raspoređivao zadatke, a zatim dobijene informacije preko Marsaleka prosleđivao ruskim vlastima. "Istražni tim je naporno radio kako bi sklopio složenu i široko rasprostranjenu zavjeru, koju bih opisao kao špijunažu industrijskih razmjera", kazao je predstavnik Metropoliten policije Dominik Marfi. Ko su bile mete?Britansko tužilaštvo istragu je usmjerilo na šest operacija, od kojih tri uključuju djelovanje bugarske grupe u Crnoj Gori. Osim Kačura, meta je bio i bugarski istraživački novinar Kristo Grozev, koji se zbog istraživačkih tekstova o ruskim vlastima našao se na listi najtraženijih Ministarstva unutrašnjih poslova Rusije. U periodu od 2020. do 2023. pratili su ga u više zemalja – od Crne Gore, Austrije, Španije... I slali izvještaje o njegovom kretanju, kontaktima, vozilima... Širom Evrope pratili su i ruskog državljanina Romana Dobrohotova, vlasnika i glavnog urednika istraživačkog portala The Insider. "Ivanova je juna 2022. uzela isti let kao Grozev od Beča do Crne Gore. Bio je pod prismotrom u hotelu u kom je boravio radi konferencije na temu novinarstva u doba ruske agresije. Ivanova je fotografisala Grozeva i Dobrohotova kraj bazena", piše u presudi. Tužilaštvo ističe da je ona na jednom letu fotografilasala Dobrohotova i da je tom prilikom zabilježila šifru za njegov telefon. Navode i da je špijunska grupa razmatrala njegovu otmicu. Grupa je uhapšena februara 2023, nakon što su osmatrali američku vojnu bazu u Štutgartu, u Njemačkoj, vjerujući da se tu obučavaju ukrajinske snage za odbrani od ruske agresije. Slučaj KačurJedna od meta bio je i Kiril Kačur, koji je 2022, godinu nakon napuštanja Rusije i dolaska u Crnu Goru, optužen od strane ruskih vlasti za više krivičnih djela. Kačur ističe da je to zbog njegovog profesionalnog angažmana kao advokata koji je zastupao one koji su se sudili sa predstavnicima ruskih oligarha. Razmatran je i plan njegove otmice. Agent Jan Marsalek poslao je poruku vođi grupe Roussevu septembra 2021. da Kachur mora biti otet i isporučen Rusiji. Pet mjeseci kasnije poslao mu je poruku da pokušava da obezbijedi "budžet od milion eura za pronalaženje i hvatanje Kirilla". Iz komunikacije unutar grupe se vidi da im je ponuđeno pola miliona eura kao nagrada za hvatanje Kačura i još 150.000 eura za operativne troškove. Ovim povodom, jedan od članova grupe - Ivančev - četiri je puta boravio u Crnoj Gori. Operacija je uključivala iznajmljivanje vile od 5.000 eura mjesečno, blizu Kačurovog doma u Crnoj Gori, nadgledanje dronovima i "direktnu vezu članova grupe sa službenicima ruske obavještajne službe na terenu", piše u presudi. Osim Ivančeva, u Crnu Goru su dolazili i drugi članovi grupe. Jean od njih, Džambazov, u telefonu je imao tri adrese povezane sa Kačurom i njemu bliskim osobama u Crnoj Gori. Tužilaštvo je zabilježilo da je Džambazov u Crnoj Gori imao kontakte sa ruskim agentima. Zbog čega se našao na meti špijuna?Kačur za RSE kaže da se na meti špijuna našao ne samo zbog političkog djelovanja, već i zbog slučaja u kome je bio pravni zastupnik. Naime, zastupao je bivšeg direktora jedne od 50 najvećih ruskih kompanije prema Forbsu, koga su pokušali da ubiju. Istraga je rezultirala hapšenjem više osoba, među kojima su bili i suvlasnici kompanije. Oni su, prema njegovim riječima, sa više desetina miliona dolara mita izašli iz zatvora i poručili da će uništiti bivšeg direktora, njega i druge branioce. "U Rusiji je veoma lako fabrikovati krivično djelo ako imate novca. A pošto ti ljudi imaju milijarde, njima to nije bilo teško. Razumio sam da su prijetnje stvarne." Rusiju je napustio 2021. – otišavši prvo u Ujedinjene Arapske Emirate a potom u Crnu Goru. Rusko Ministarstvo pravde ga je novembra 2023. proglasilo za stranog agenta. "Okačili su mi etiketu stranog agenta. Pokušao sam preko suda da se žalim na tu odluku, ali zalud, jer je kompletan pravosudni sistem Rusije pod vojnom kontraobavještajnom službom (FSB). A ako ste neprijatelj FSB-a, nema suda koji će vam pomoći". Kaže da je u tom periodu, osjećao da ga prate, iako nije imao dokaze. "Osjetio sam na intuitivnom nivou. Moje obezbjeđenje mi je reklo da me različiti ljudi prate... bio sam svjestan toga, živio sam u okviru određenih bezbjednosnih protokola". Da ga zaista prate saznao je iz britanskih medija 2024. Za RSE kaže da se i u Crnoj Gori uvijek kretao sa obezbeđenjem. "Bio sam oprezan... Imao sam upozorenja da bi moglo biti raznih provokacija". Kako je dokazano špijuniranje?Britansko tužilaštvo je slučaj protiv šest bugarskih državljana nastanjenih u Engleskoj zasnovalo na brojnim dokazima, uključujući komunikaciju na Telegramu, evidenciju putovanja, finansijske dokaze i opreme nađene u njihovim domovina. Kako su saopštili, u kući vođe grupe Ruseva u Norfolku, na istočnoj obali Engleske, nađena je, kako su opisali, "Aladinova pećina" špijunske opreme. Oprema za špijuniranje bila je skrivena u lažnim flašama za vodu, kamenju, igračkama, upaljačima, automobilskim ključevima, kao i naočarima koje omogućavaju audio i video snimanje. Nađene su i lažne legitimacije Interpola, Ujedinjenih nacija, zdravstvenih institucija i medijskih kuća. Policija je zaplijenila, između ostalog, 221 mobilni telefon, 495 SIM kartica, 88 sredstava za audio ili video snimanje, 11 dronova, 75 pasoša i drugih identifikacionih dokumenata, od kojih su 55 bila na imenima drugih osoba... Za operacije su koristili različite uniforme – od poštanske službe DHL, preko dostavljačkih kuća do zdravstvenih službi. "Vršili su ciljane, organizovane aktivnosti korsteći sofisticiranu metodologiju", navodi se na sajtu britanskog tužilaštva. Tužilaštvo je saopštilo i da se iz dokaza vidi da su aktivnosti bile sprovedene u korist Rusije. Sud je utvrdio da su za sve svoje oprecije dobili značajne finansijske nadoknade. Podrška Velike Britanije za Crnu GoruDa Britanija prati djelovanje ruskih službi u Crnoj Gori bilo je jasno septembra 2022. Zvanični London oglasio se povodom odluke crnogorskih vlasti da proglasi nepoželjnim grupu ruskih diplomata, koji su, kako je saopšteno, djelovali suprotno međunarodnoj konvenciji o diplomatskim odnosima "Ujedinjeno Kraljevstvo stoji uz Crnu Goru u preduzimanju ove akcije da zaštiti svoj suverenitet i bezbjednost od neprijateljskih ruskih aktivnosti", poručio je 30. septembra britanski šef diplomatije Džejms Kleverli. U istoj sedmici došlo je i do hapšenja dva crnogorska državljana i uskraćivanja boravka za tridesetak stranaca zbog sumnje na saradnju sa ruskim obavještajnim službama. Kleverli nije odgovorio na pitanje upućeno mailom: Da li je protjerivanje ruskih diplomata u Crnoj Gori povezano sa slučajem bugarske grupe. Na isto pitanje nisu odgovorili ni iz Agencije za nacionalnu bezbjednost Crne Gore. Iz Ambsade Rusije nisu odgovorili na upit RSE o bugarskim državljanima koji su djelovali u Crnoj Gori i da li su njihove diplomate bile uključene u slučaj. Broj službenika Ambasade Rusije u Podgorici značajno je smanjen od 2022. - sa tadašnjih 16 na sadašnjih četiri.

Četvorica osumnjičenih za pokušaj ubistva vođe Kavačkog kriminalnog klana Radoja Zvicera u Ukrajini pre pet godina i dalje su u pritvoru dok sud u Kijevu razmatra optužnicu u krivičnom postupku protiv njih, saopštila je kancelarija Generalnog ukrajinskog tužioca. Prema odluci Evropskog suda za ljudska prava, Ukrajina je povredila ljudska prava osumnjičenima za pokušaj ubistva Zvicera u Kijevu 2020. - dvojici državljana Crne Gore i dvojici državljana Srbije - pošto su u pritvoru duže od pet godina. Policija je posle pokušaja ubistva kriminalnog klana iz Crne Gore tada uhapsila Stefana Đukića i Emila Tuzovića iz Crne Gore, kao i Petra Jovanovića i Milana Brankovića iz Srbije. Ukrajinsko tužilaštvo je u odgovoru za RSE 19. decembra navelo da okružni sud u Kijevu razmatra optužnicu protiv dvojice državljana Crne Gore i dvojice državljana Srbije koji se terete za pokušaj teškog ubistva. Tužilaštvo je bez navođenja imena navelo da se jedan državljanin Crne Gore tereti za pokušaj teškog ubistva, učešće u grupi koja je planirala izvršenje dela, nedozvoljeno držanje oružja i korišćenje ili falsifikovanje dokumenata. Ostala trojica, jedan državljanin Crne Gore i dva državljana Srbije, terete se za pokušaj teškog ubistva, učešće u grupi koja je planirala izvršenje dela i nedozvoljeno držanje oružja. Tužilaštvo je navelo da se oni u skladu s rešenjem Podolskog okružnog suda u Kijevu nalaze u pritvoru i da je sudski postupak u toku. Šta je prethodilo?Oni su 26. maja 2020, kako je saopštila ukrajinska policija, u elitnom kvartu u Kijevu "u sačekuši" pokušali da ubiju Zvicera, koji je tom prilikom teško ranjen. Nakon što su 2020. zbog pokušaja ubistva Zvicera, uhapšeni Đukić i Tuzović iz Crne Gore, kao i Jovanović i Branković iz Srbije, njihov ukrajinski advokat se krajem novembra 2024, zbog dužine pritvora, žalio Evropskom sudu za ljudska prava. Evropski sud u Strazburu je u predmetu "Jovanović i drugi protiv Ukrajine" jednoglasno utvrdio povredu člana 5, Evropske konvencije o ljudskim pravima i naložio Ukrajini da trojici napadača isplati po 3.900 evra odštete. U presudi od 25. septembra Sud je naveo i da su Đukić, Jovanović i Branković u pritvoru pet godina, jedan mesec i osam dana. Četvrti napadač, Podgoričanin Emil Tuzović se u presudi ne pominje. Teško ranjeni Zvicer je nakon lečenja u Kijevu napustio Ukrajinu, i za njim i dalje tragaju policije nekoliko država.