Crna Gora je fokusirana na što skorije okončanje pregovaračkog procesa o članstvu sa Evropskom unijom, rekao je ministar inostranih poslova ove zemlje Ervin Ibrahimović. On je učestvovao na sastanku u sedištu EU koji je organizovan na nivou ministara 27 država članica EU i zemalja Zapadnog Balkana. Fokus rasprave između evropskih ministara i njihovih kolega iz regiona bila je saradnja između EU i zemalja regiona, povećanje otpornosti država Zapadnog Balkana na negativne spoljne uticaje, usklađivanje sa spoljnom politikom EU, uključujući i sankcije, kao i odnosi između samih zemalja regiona. Kako se navodi u pisanoj izjavi Ministarstva inostranih poslova, šef crnogorske diplomatije je tokom razmene mišljenja poručio da je odlučna primena Zajedničke spoljne i bezbednosne politike, uključujući i beskompromisnu primenu sankcija, jedini i najbolji put ka jedinstvu i otpornosti Evrope. Ministar Ibrahimović izneo je stav da Zapadni Balkan predstavlja sastavni deo evropskog bezbednosnog prostora, te da regionalna stabilnost ostaje ključni preduslov za demokratski razvoj i institucionalnu otpornost. "U tom kontekstu, naglasio je značaj kredibilne i ubrzane politike proširenja Evropske unije, ocenivši je najefikasnijim instrumentom za očuvanje dugoročne stabilnosti, posebno u okolnostima pojačanih malignih spoljnih uticaja", navodi se u saopštenju Ministarstva inostranih poslova Crne Gore. Osvrnuvši se na regionalnu saradnju, crnogorski ministar je naveo da njegova zemlja ostaje posvećena negovanju dobrosusedskih odnosa i podršci inicijativama koje unapređuju povezanost, ekonomsku integraciju i međusobno poverenje na Zapadnom Balkanu, ističući da regionalne inicijative nisu alternativa evropskim integracijama, već njihov važan oslonac. "Naš region je kroz iskustvo naučio da saradnja nije opcija – ona je nužnost", izjavio je ministar Ibrahimović. Crna Gora je, inače, najnaprednija država u procesu članstva u EU. Prošlog meseca države članice odobrile su formiranje radne grupe za rad na nacrtu Sporazuma o članstvu između Crne Gore i EU. Crna Gora je do sada zatvorila 14 od ukupno 33 pregovaračka poglavlja u pregovorima o članstvu i smatra se izvesnom budućom članicom EU.

Suspendovan je nalog na mreži X preko kog su mesecima postavljani snimci na kojima se navodno nalazi begunac od pravde Miloš Medenica. Nalog pod nazivom "Istina134696" suspendovan je jer, kako je obrazloženo, krši standarde platforme X. Na ovom nalogu od početka februara 2026. godine objavljeno je na desetine video snimaka na kojima se navodno pojavljuje Miloš Medenica. Na tom profilu su se takođe pojavljivale i tvrdnje o navodnim zloupotrebama u bezbednosnom sektoru i policiji Crne Gore. Među nekim od pravila koje ima X platforma su zabrana promovisanja nasilnih aktivnosti, zabrana deljenja uvredljivog sadržaja, ciljanog uznemiravanja drugih ili podsticanja na uznemiravanje. X takođe zabranjuje korišćenje platforme za bilo kakve nezakonite aktivnosti. Zabranjeno je napadati druge na osnovu rase, etničke pripadnosti, porekla, pola, verske pripadnosti. Miloš Medenica osuđen je 28. januara na više od deset godina zatvora za organizovani kriminal, krijumčarenje i protivzakonit uticaj. Njegova majka Vesna Medenica, bivša predsednica Vrhovnog suda Crne Gore, takođe je osuđena na deset godina zatvora. Dok je Vesni Medenici nakon objavljivanja presude oduzet pasoš i produžena mera zabrane napuštanja boravišta, Milošu Medenici, koji je bio pod merom zabrane napuštanja stana, određen je pritvor zbog opasnosti od bega. Ubrzo je, međutim, pobegao iz kućnog pritvora. Za njim je raspisana međunarodna Interpolova poternica, a Vesni Medenici određen je pritvor, što je Apelacioni sud 23. marta potvrdio odbijanjem žalbe uložene na odluku o pritvoru. Krajem aprila policija u Crnoj Gori saopštila je da su uhapšene dve osobe zbog sumnje da su pomogle Milošu Medenici prilikom bekstva.

Crna Gora 21. maja obeležava 20 godina od obnove nezavisnosti. Iako država planira trodnevni program povodom jubileja, deo crnogorskih opština i institucija nema u planu nikakve događaje. Iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje (CGO) ocenjuju da taj proces prati nedostatak planiranja, koordinacije i transparentnosti. Takav pristup, prema oceni CGO, upućuje na izostanak jedinstvenog institucionalnog pristupa obeležavanju jednog od ključnih državnih datuma. Deo lokalnih vlasti bez plana za jubilej nezavisnostiAnaliza Centra za građansko obrazovanje (CGO) pokazuje da većina opština u Crnoj Gori ne planira obeležavanje dvadesetogodišnjice obnove nezavisnosti ili o tome nije obavestila javnost. Izuzetak je opština Kolašin koja je izdvojila konkretna budžetska sredstva za obeležavanje jubileja. Više opština, poput Tivta, Zete, Herceg Novog i Pljevalja, za CGO eksplicitno navodi da nemaju planove i budžet za ovu svrhu. Predsednici opština Herceg Novi i Pljevlja među prvima su javno saopštili da te opštine neće obeležavati Dan nezavisnosti 21. maja. Predsednik Opštine Herceg Novi Stevan Katić potvrdio je za RTCG da ta opština neće organizovati svečanost povodom Dana nezavisnosti, ali da to ne znači da opština sputava bilo koju instituciju ili pojedinca da organizuje proslavu. Katić se pozvao na zakon, rekavši da je organizacija svečanosti za državne praznike obaveza državnih, a ne lokalnih institucija. Predsednik Opštine Pljevlja smatra da referendum održan 21. maja 2006. godine nije datum koji ujedinjuje, već deli građane Crne Gore, te da u Pljevljima nema zainteresovanih za obeležavanje jubileja. Radio Slobodna Evropa (RSE) je tražio komentar čelnika ovih opština, ali odgovor do objavljivanja teksta nije stigao. Sara Čabarkapa iz Centra za građansko obrazovanje za RSE kaže da je Dan nezavisnosti državni praznik koji pripada svim građanima, te da predsednici opština ne mogu proizvoljno odlučivati da ga ne obeležavaju. "Odbijanje ljudi koji vode institucije i opštine da obilježe državni praznik, iako svi ti pojedinci iz budžeta te iste države primaju plate svakog mjeseca, samo podriva povjerenje građanstva u institucije na čijem su čelu takvi pojedinci", navodi ona. Prema nalazima istraživanja Centra za građansko obrazovanje iz kraja 2024. godine, manje od dve četvrtine građana Crne Gore veruje da institucije imaju integritet za borbu protiv korupcije, dok političarima veruje oko 24 odsto. Istraživanje organizacije CEDEM godinu dana kasnije takođe ukazuje na opšti pad poverenja građana u institucije. Čabarkapa iz CGO dodaje da se Crna Gora nalazi u paradoksalnoj situaciji - da je dominantno vode oni koji su bili protiv toga da postane nezavisna država. Navodi da istraživanja pokazuju da je danas podrška građana nezavisnoj Crnoj Gori stabilna i visoka, dok je broj onih koji žele zajednicu sa Srbijom veoma mali. Krajem aprila 2026. crnogorski mediji preneli su rezultate istraživanja agencije Spektrum analitika, prema kojima bi, da je referendum održan te godine, više od 60 odsto građana glasalo za nezavisnost, a oko 15 odsto za zajedničku državu sa Srbijom, ali s nekom vrstom nezavisnosti. Čabarkapa ocenjuje i da pojedini političari 21. maj pogrešno predstavljaju kao datum nepravde prema Srbima u Crnoj Gori, navodeći da se na taj način "pokušavaju podrivati odnosi unutar države". "Mladi koji danas studiraju rođeni su nakon referenduma ili su tada bili djeca. Oni nemaju iskustvo zajedničke države sa Srbijom i nezavisnu Crnu Goru doživljavaju kao jedinu prirodnu političku stvarnost. Zato ovakav odnos pojedinih političara može umanjiti značaj 21. maja među građanima", dodaje. Crnogorsko zakonodavstvo nigde eksplicitno ne nalaže opštinama da moraju obeležavati državne praznike, ali to ni ne zabranjuje. Zakon o državnim i drugim praznicima Crne Gore ne propisuje ko je dužan da organizuje proslave povodom državnih praznika. Ni Zakon o lokalnoj samoupravi ne uređuje pitanje da li opštine treba da obeležavaju državne praznike. Šta Vlada planira 21. maja?Odbor za organizaciju obeležavanja dvadesetogodišnjice obnove nezavisnosti usvojio je 13. marta Program obeležavanja državnog jubileja, koji je pripremilo Koordinaciono telo. Sednicom je predsedavao premijer Crne Gore Milojko Spajić. Iz Vlade je saopšteno da je pri usvajanju tog programa istaknuta važnost koordinacije i međuinstitucionalne saradnje kako bi se osiguralo da, kako su naveli, jubilej bude obeležen na način dostojan najvažnijeg datuma u modernoj istoriji Crne Gore. To je bilo prvo zasedanje tog odbora koji je formiran u decembru 2025. godine. Sredinom marta Vlada je objavila plan obeležavanja dvadesetogodišnjice nezavisnosti Crne Gore. Prema planu, ceremonijalni deo programa će se održati 20. maja na lokaciji "Plantaže 13. jul", a kulturno-zabavni program za građane biće održan 20, 21. i 22. maja u Podgorici "kako bi svi građani Crne Gore imali priliku da budu dio obilježavanja ovog značajnog jubileja". Početkom maja Vlada je objavila više detalja o ovom programu, najavljujući nastupe domaćih muzičkih zvezda, ali i besplatan koncert svetski poznatog muzičara Rikija Martina, što je predstavila kao "poklon države svojim građanima". Sara Čabarkapa iz Centra za građansko obrazovanje ukazuje na to da je ceo proces pratio nedostatak koordinacije i transparentnosti. "Dvadeset godina nezavisnosti moglo je biti obilježeno kao cjelogodišnji program koji bi otvorio dijalog o budućnosti države. Za to su, međutim, potrebni strategija i dugoročno planiranje, što ovoj vlasti očigledno nedostaje", navodi ona. Ministarstvo kulture i medija nije odgovorilo na upite RSE o tome da li je postojao centralni plan i kako su podsticane kulturne institucije da učestvuju u obeležavanju jubileja. Organizacija obeležavanja u rukama građana i civilnog sektoraAnaliza CGO pokazuje, međutim, da postoje i primeri opština i kulturnih i obrazovnih institucija koje su na vreme izdvojile novac i isplanirale obeležavanje jubileja. U CGO-u navode da ti primeri pokazuju da problem nije u kapacitetima, već u političkoj volji i odnosu prema državi i njenim simbolima. Sara Čabarkapa ističe to što su u nekim opštinama, poput Herceg Novog i Pljevalja, organizaciju slavljenja dvadesetogodišnjice nezavisnosti na sebe preuzele neformalne grupe građana i organizacije civilnog društva. To, prema njenom mišljenju, pokazuje da te opštine ne rade u interesu svih građana koje predstavljaju, ali takođe i koliko je 21. maj značajan datum građanima Crne Gore. Crna Gora je nezavisnost prvi put dobila 1878. na Berlinskom kongresu, kao 27. suverena zemlja sveta. Međutim, uz saglasnost velikih sila, pripojena je Srbiji 1918. godine, nakon čega postaje deo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Okončanjem Drugog svetskog rata, Crna Gora je postala jedna od šest republika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. U vreme raspada Jugoslavije početkom devedesetih, Crna Gora je ostala u Saveznoj republici Jugoslaviji, dvočlanoj federaciji sa Srbijom, kasnije Državnoj zajednici Srbije i Crne Gore. Kampanju za obnovu nezavisnosti 2006. predvodio je čelnik tada vladajuće Demokratske partije socijalista, Milo Đukanović. S druge strane, protiv nezavisnosti su bile prosrpske partije okupljene u bloku za zajedničku državu sa Srbijom. Za nezavisnost je na referendumu 2006. godine glasalo 55,5 odsto građana Crne Gore. Nakon što je nezavisnost zvanično proglašena 3. juna, zemlja je ubrzo primljena u sve relevantne međunarodne organizacije poput Ujedinjenih nacija, Saveta Evrope i OEBS-a. Vlada vođena Milojkom Spajićem najavljuje da će Crna Gora 2028. godine stupiti i u Evropsku uniju, a da će tokom 2026. godine zatvoriti sva pregovaračka poglavlja.

Mladi u Kotoru su u Perspektivi govorili o apatiji generacije odrasle u digitalnom dobu, upozoravajući da "ne bojkotujemo sadržaj za koji smo svjesni da nam truje mozak" i da društvo tone u "bolesnu atrofiju" zbog koje ekstremističke grupe nekima djeluju kao odgovor. Poručili su da mladi moraju biti buntovniji - protiv predrasuda, korupcije, nasilja i pasivnosti. Upozorili su i na potrebu da se Kotor odbrani od "legalizovane divlje gradnje" kako bi sačuvao status na UNESCO listi svjetske baštine.

Spoljnopolitički komitet Evropskog parlamenta izglasao je godišnji izveštaj o Crnoj Gori, u kojem se zemlja prepoznaje kao najnaprednija država u procesu pristupanja Evropskoj uniji (EU). Izveštaj poziva na dalje jačanje nezavisnosti i efikasnosti pravosuđa, kao i na održive rezultate u borbi protiv korupcije na visokom nivou i organizovanog kriminala. Naglašava se potreba za smanjenjem zaostalih sudskih predmeta i obezbeđivanjem potpune usklađenosti vizne politike sa politikom EU. Autor izveštaja, evropski zastupnik Marijan Šarec, upozorio je da se Crna Gora suočava sa izuzetno zahtevnom godinom. "Vremena je malo, a posla još mnogo. Ovaj izveštaj treba da posluži i kao priznanje dosadašnjeg napretka i kao ohrabrenje za naredni period. Pre svega, treba ga shvatiti kao poziv svim zainteresovanim stranama da pokažu mudrost i odgovornost, kako bi se osiguralo da manji sporovi ne zasene – ili izbace iz koloseka – šire strateške ciljeve", izjavio je nakon glasanja Šarec. Izveštaj poziva sve državne institucije da obezbede da političke razlike ne odlažu usvajanje i sprovođenje reformi povezanih sa Evropskom unijom. Naglašava se da očuvanje strateškog cilja članstva u EU mora ostati zajednički nacionalni prioritet, iznad "partijskog interesa", uz poziv parlamentu i vladi Crne Gore da spreče da identitetska pitanja skrenu pažnju sa evropske agende. U dokumentu se navodi da, iako je Crna Gora lider u procesu pristupanja i blizu zatvaranja svih pregovaračkih poglavlja, dalji napredak ne zavisi samo od sprovođenja tehničkih reformi, već i od svakodnevne politike i unutrašnjih tenzija koje ponekad usporavaju projekte od ključnog značaja za usklađivanje sa evropskim standardima. Inače, Crna Gora je do sada privremeno zatvorila 14 pregovaračkih poglavlja od ukupno 33, koliko ih ima u procesu pregovora o članstvu sa Evropskom unijom. Crna Gora ima ambiciju da sva poglavlja zatvori do kraja ove godine, kako bi se omogućilo moguće članstvo do kraja 2028. godine. Za uspešno okončanje pregovora, kako se navodi, ključno je očuvati politički konsenzus o evropskom putu i obezbediti konstruktivnu saradnju između vlasti i opozicije. Trajni rezultati u oblasti vladavine prava i efikasna primena reformi označeni su kao glavni uslov za zatvaranje poglavlja 23 i 24. Prošlog meseca EU je donela odluku o formiranju radne grupe koja će raditi na izradi nacrta teksta Sporazuma o pristupanju sa Crnom Gorom. Od Crne Gore se očekuju brža i transparentnija imenovanja nosilaca pravosudnih funkcija, uključujući sudije Ustavnog suda i članove sudskih i tužilačkih saveta. Naglašava se potreba daljeg usklađivanja zakonodavstva sa standardima EU u pogledu nezavisnosti i profesionalnosti pravosuđa, kao i smanjenje sudskih zaostataka – naročito u predmetima korupcije i organizovanog kriminala. U izveštaju se izražava zabrinutost zbog stranog mešanja, dezinformacija i hibridnih pretnji, uz poziv da Crna Gora dodatno ojača otpornost svojih institucija. Dokument pohvaljuje usklađenost crnogorske spoljne i bezbednosne politike sa EU. Nakon glasanja na Spoljnopolitičkom komitetu Evropskog parlamenta, ovaj izveštaj će biti izglasan tokom juna na plenarnoj sednici, kada će dobiti formu rezolucije ove institucije.

Perspektiva je u Kotoru, gdje su učenici i učenice Gimnazije i Srednje pomorske škole otvoreno govorili o izazovima u obrazovanju, društvu i svakodnevnom životu. Podijelili su svoje planove, ali i nesigurnosti kada je riječ o budućnosti. Poseban fokus bio je na diskriminaciji i položaju žena u Crnoj Gori, postavilo se pitanje: "Zašto bih bila manje plaćena za isti posao samo zato što sam žena?"

U narednih par godina u Crnoj Gori je planirano zapošljavanje preko 200 novih službenika u institucijama koje su vezane za socijalnu politiku, kaže za Radio Slobodna Evropa Anita Bilafer Mihaljević, šefica pregovaračke radne grupe za poglavlje 19 iz Ministarstva socijalnog staranja, brige o porodici. "Uvodimo nove informacione sisteme, prelazimo na digitalizovane procese u inspekciji i u centrima za socijalni rad, jačamo analitičke kapacitete", dodaje Bilafer Mihaljević. Poglavlje 19 odnosi se na socijalnu politiku i zapošljavanje i, kako navodi šefica pregovaračke grupe, sada je u završnoj fazi pregovora. "Najvažniji efekti biće vidljivi kroz bolju zaštitu prava zaposlenih, sigurnije radno okruženje i dostupnije socijalne usluge", dodaje Bilafer Mihaljević. Crna Gora se zasad smatra najizvesnijom budućom članicom EU. Vlasti te države ciljaju da okončaju pristupne pregovore do kraja godine kako bi otvorile put ka potpisivanju i ratifikaciji pristupnog sporazuma – procesa koji, prema dosadašnjoj praksi, traje između jedne i tri godine. Plan Vlade je da Crna Gora postane punopravna članica EU do kraja 2028. godine. Komisija ne traži samo zakone, već i funkcionalan sistemRSE: Kako u praksi funkcioniše zatvaranje poglavlja u pregovorima sa Evropskom unijom? Šta je sve potrebno da uradite kako bi EU rekla da je još jedno poglavlje u pregovorima zatvoreno? Bilafer Mihaljević: Zatvaranje pregovaračkog poglavlja nije jedan događaj, već proces koji podrazumijeva ispunjavanje jasno definisanih završnih mjerila. U slučaju Poglavlja 19 - Socijalna politika i zapošljavanje, definisana su tri završna mjerila: prvo se odnosi na usklađivanje radnog zakonodavstva i zaštite na radu, drugo na antidiskriminaciju i rodnu ravnopravnost u zapošljavanju i socijalnoj politici, a treće na jačanje administrativnih kapaciteta i pripremu za korišćenje Evropskog socijalnog fonda. Evropska komisija ne ocjenjuje samo da li je zakon donesen, već da li postoje institucije, kapaciteti i rezultati koji potvrđuju da sistem funkcioniše. Tek kada se ispune svi elementi: zakonodavni, institucionalni i operativni - Komisija može predložiti zatvaranje poglavlja. RSE: Vi radite direktno na Poglavlju 19. Sa kakvim se izazovima trenutno suočavate pri usklađivanju? Bilafer Mihaljević: Poglavlje 19 je jedno od najzahtjevnijih, jer obuhvata veliki broj različitih oblasti - od radnog prava i zaštite na radu, preko socijalnog dijaloga i zapošljavanja, do socijalne zaštite, jednakosti i inkluzije - i pokriva usklađivanje sa blizu 60 direktiva EU. U aprilu ove godine Skupština je usvojila sedam zakona vezanih za ovo poglavlje. To je bio intenzivan zakonodavni ciklus. Ali Komisija ne traži samo zakone na papiru, traži i dokaze da sistem funkcioniše. Na primjer, za inspekciju rada trebamo pokazati ne samo da imamo inspektore, već koliko su nadzora sproveli, koliko nepravilnosti otkrili i kako su ih sankcionisali. Poseban izazov predstavlja koordinacija između više institucija, jer dio direktiva, recimo one koje se odnose na pomorstvo, ribarstvo ili željeznički saobraćaj, ne spada samo u nadležnost jednog ministarstva. RSE: Potrebno je i dosta administracije i rada na usklađivanju pravnog nasljeđa sa EU. Da li je ovo prilika i za nova radna mjesta? Bilafer Mihaljević: Da. Konkretno, u naredne dvije do tri godine planirano je zapošljavanje preko 200 novih službenika u institucijama koje su vezane za Poglavlje 19. Npr. Inspekcija rada dobija 11 novih inspektora, Zavod za zapošljavanje planira 38 novih radnih mjesta, Centri za socijalni rad dobijaju 96 novih zaposlenih (socijalnih i drugih stručnih radnika) u naredne tri godine. To nisu samo brojke - to su ljudi koji će direktno raditi sa građanima. Ali pored broja zaposlenih, jednako je važna i kvalitativna promjena. Uvodimo nove informacione sisteme, prelazimo na digitalizovane procese u inspekciji i u centrima za socijalni rad, jačamo analitičke kapacitete. Dugoročno, efekat će biti vidljiv i kroz kvalitetnija radna mjesta i bolje uslove rada na cijelom tržištu. RSE: Kakva su vaša predviđanja kada ćete zatvoriti Poglavlje 19? Bilafer Mihaljević: Ne bih govorila o konkretnim datumima, jer zatvaranje poglavlja ne zavisi samo od nas - konačnu ocjenu daje Evropska komisija. U prethodnom periodu ostvaren je značajan napredak, posebno u ubrzanju zakonodavnih aktivnosti, donošenju strateških dokumenata i jačanju institucionalnih kapaciteta. Važno je naglasiti da se ne radi samo o formalnom usklađivanju, već o izgradnji sistema koji može održivo funkcionisati u praksi. Ono što mogu reći jeste da smo u aprilu 2026. usvojili ključni zakonodavni paket, dostavili Komisiji Pregovaračku poziciju i Izvještaj o ispunjenosti obaveza, dok su nacrti preostalih zakona iz oblasti rodne ravnopravnosti i zaštite ljudskih prava već upućeni na mišljenje. Zato mogu reći da se Poglavlje 19 nalazi u završnoj fazi pregovora, uz jasan fokus Vlade Crne Gore da ovo značajno polgavlje zatvorimo na odgovoran način, sa punim kapacitetom za primjenu standarda u korist građana Crne Gore. RSE: Jednom kada ono bude zatvoreno i kada se krene sa njegovom implementacijom šta crnogorski građani mogu očekivati? Kakav napredak u njihovim životima će Poglavlje 19 da donese? Bilafer Mihaljević: Najvažniji efekti biće vidljivi kroz bolju zaštitu prava zaposlenih, sigurnije radno okruženje i dostupnije socijalne usluge. Građani mogu očekivati jaču zaštitu na radu, veću transparentnost radnih odnosa, ali i razvoj usluga koje podržavaju život u zajednici - posebno za djecu, starije osobe i osobe sa invaliditetom. Takođe, sistem će biti usmjereniji na podršku zapošljavanju i aktivno uključivanje na tržište rada, što dugoročno doprinosi kvalitetu života. Konkretno govoreći, Garancija za mlade, koja je već pokrenuta u tri opštine, obezbjeđuje da svaka mlada osoba koja se registruje kao nezaposlena u roku od četiri mjeseca dobije ponudu - posao, praksu, obuku ili nastavak obrazovanja. To je model koji funkcioniše širom EU i koji postepeno širimo na cijelu Crnu Goru.

Neplaćeni rad kod kuće, čišćenje, čuvanje djece, briga za starije smatraju se za privatnu stvar, nešto što se dešava unutar doma za šta su odgovorne porodice i nešto što gotovo bez izuzetka pada na žene. Žene širom Zapadnog Balkana u prosjeku obavljaju 2,6 puta više neplaćenog rada njege od muškaraca, što značajno ograničava njihovo vrijeme, izbore i mogućnosti za obrazovanje, dostojanstveno plaćen rad i političko učešće. Širom evropskog kontinenta stanovništvo rapidno stari, sistem njege je pod pritiskom. Ko će se brinuti o nama kad ostarimo?

Esmeralda Kadić nije mogla zamisliti da će joj jedan slučajno viđen oglas donijeti posao u kojem će unositi radost i sigurnost u živote drugih. I osjećati se korisnom. Počelo je prijavom za program gerontodomaćice, a danas ova dvadesetosmogodišnjakinja, nakon četiri godine nezaposlenosti, svakodnevno pomaže starijim osobama. "Moj radni dan uključuje odlazak kod korisnika, pomoć u kućnim poslovima, kupovini, održavanju higijene i društvu kroz razgovor. Često sa korisnicima idemo i u bolnicu," priča Esmeralda za Radio Slobodna Evropa. Ona je jedna od dvije osobe koje su na području Goražda, gradića na istoku Bosne i Hercegovine, kroz program "Gerontodomaćice" Ujedinjenih nacija i Crvenog križa osposobljene za pomoć starijim osobama. Osim njih kroz ovaj program više od 300 osoba je osposobljeno za pružanje profesionalne kućne njege i drugih vidova podrške. Značajan broj učesnika već je radio u sektoru njege, pa su na obuku dolazili zbog unapređenja vještina i certifikata. Oko 50 žena je zaposleno do sada, dok je drugi krug zapošljavanja u toku. Njihove priče su nevjerovatne i inspirativne kaže Jo-Anne Bishop, predstavnica Ujedinjenih nacija Žene u Bosni i Hercegovini. "Mnoge od njih su ispričale kako je njihovo prisustvo u nekim slučajevima zaista spasilo živote," priča Bishop za RSE. Osim toga, gerontodomaćice se bave i problemima "otuđenosti, izolacije i usamljenosti koje starije osobe ponekad osjećaju." "Mnoge žene sa kojima smo razgovarali kažu da sada imaju dostojanstvo u svojim porodicama, zajednicama i da doprinose ekonomski, ali i društveno," dodaje Bishop. Program je realizovan prošle godine u saradnji s Federalnim ministarstvom rada i socijalne politike i Federalnim zavodom za zapošljavanje. Učesnici su bili žene i muškarci koji većinom već pružaju slične usluge u svojim zajednicama ali nisu ni prepoznati ni plaćeni. "Oni sada imaju plate i dio su zvanične radne snage, van sive ekonomije," pojašnjava Bishop. Žene čine skoro 60 posto nezaposlenih u Bosni i Hercegovini. Slika nije mnogo bolja globalno gdje se procjenjuje da je 708 miliona žena ne radi jer se moraju brinuti o drugima. Žene širom Zapadnog Balkana, uključujući i BiH, u prosjeku obavljaju 2,6 puta više neplaćenog rada njege od muškaraca, što značajno ograničava njihovo vrijeme, izbore i mogućnosti za obrazovanje, dostojanstveno plaćen rad i političko učešće. Ovaj fenomen nije jedinstven za Bosnu i Hercegovinu. Globalno taj jaz je još veći, čak 3,2 puta. Žene se brinuNeplaćeni rad kod kuće, čišćenje, čuvanje djece, briga za starije smatraju se za privatnu stvar, nešto što se dešava unutar doma za šta su odgovorne porodice i nešto što gotovo bez izuzetka pada na žene. Brigu o drugima svuda u svijetu primarno vode žene. To naglašava i Belen Sanz Luque, regionalna direktorica kancelarije UN Žene za Evropu i Centralnu Aziju. "Veliki dio ekonomije njege počiva na duboko ukorijenjenim uvjerenjima u društvenu podjelu rada, da je uloga žene u porodici da se brinu i njeguju, dok je uloga muškarca da radi," pojašnjava Sanz Luque. Situacija je slična i u Španiji, zemlji čija vlada radi na boljoj integraciji sistema njege u lokalne zajednice uz poštovanje ljudskih prava i jednakosti. Ipak, u jednoj sedmici žene provedu 43 sata obavljajući razne aktivnosti iz njege, dok muškarci provedu 18. Imajući to u vidu špansko Ministarstvo ravnopravnosti je 2021. donijelo ‘Plan zajedničke odgovornosti’. "Jedan od ciljeva tog plana jeste raspodjela obaveza njege između muškaraca i žena, kao i osiguravanje ravnoteže između privatnog i poslovnog života i njege," pojasnila je María Guijarro Ceballos, državna sekretarka za ravnopravnost i za iskorjenjivanje nasilja nad ženama u Španiji. Ceballos je samo jedna od španskih zvaničnika koje su delegacije uključujući predstavnike ministarstava, nevladinog sektora kao i UN Žena kancelarija iz zemalja Zapadnog Balkana imale priliku susresti u Madridu tokom studijske posjete o transformaciji sistema njege. Cilj španskog programa je smanjenje rodne nejednakosti promocijom zajedničke odgovornosti u sistemu njege. U sklopu aktivnosti nude treninge za dječake i muškarce gdje uče o zajedničkoj odgovornosti, ljetne škole za djecu, kao i stvaranje službi za brigu o djeci, kao i kreiranje radnih mjesta u sektoru skrbi i edukacija. "Podržano je više ili gotovo pola miliona porodica. Osigurali smo i obuke za skoro 60.000 osoba," dodaje državna sekretarka za ravnopravnost. Uprkos napretku u sistemu njege, rodni jaz je i dalje velik i u Španiji. To priznaje i Ana María Alonso Giganto, ambasadorica za feminističku vanjsku politiku u Ministarstvu vanjskih poslova Španije. "Još uvijek moramo raditi na tome kako da podijelimo kućne obaveze između muškaraca i žena, žena i muškaraca. I to je nešto što zahtijeva vrijeme, jer podrazumijeva društvenu promjenu, to nije nešto što se može jednostavno odmah implementirati zakonom." Novi posloviEkonomija njege treba da se posmatra i iz ugla rodne ravnopravnosti, ali i ekonomskog razvoja. "Moramo razumjeti da investiranje u sektor njege ima visok nivo povrata. To nije samo trošak, to je investicija," pojašnjava regionalna šefica UN Žena Belen Sanz Luque. Njihov program koji u cilju ima transformaciju njege finansira se uz podršku Ujedinjenog Kraljevstva. Nastavlja dalje da globalni podaci pokazuju da se milioni radnih mjesta mogu stvoriti ulaganjem u sistem njege. "Ovih milion radnih mjesta donijet će ekonomski razvoj i omogućiti zapošljavanje žena i muškaraca," zaključuje Sanz Luque. Upravo to se desilo u Španiji, čemu svjedoči i državna sekretarka za ravnopravnost. Samo kroz njihov program o zajedničkoj odgovornosti došlo je do povećanog broja zaposlenosti u sektoru njege. "Otvorili smo 30.000 dostojanstvenih i profesionalnih radnih mjesta," kaže Ceballos. Povećan interes i posvećenost za ulaganje u sistem njege postoji i širom zemalja Zapadnog Balkana. "Sve više ministarstva rada, ministarstva ekonomije, pa čak i ministarstva finansija i socijalnih usluga prepoznaje da ulaganje u sisteme njege ide zajedno s ekonomskim razvojem, održivim razvojem i rodnom ravnopravnošću," dodaje Sanz Luque. Među njima je primjer saradnje bh. kancelarije UN Žena i ministarstva zaduženog za rad i socijalne politike. Jedan od projekata na kojem rade su i gerontodomaćice koje se finansiraju uz podršku Federalnog ministarstva rada i socijalne politike i Federalnog zavoda za zapošljavanje, dok je poslodavac Crveni križ Federacije BiH. Taj model je već djelimično institucionaliziran dodaje Lamija Krndžija, programska menadžerica u UN Žene u BiH. "Postoji jasna volja da se model u budućnosti dodatno institucionalizira - posebno u dijelu standardizacije obuke i verifikacije zanimanja gerontodomaćica." No, dodaje, za punu institucionalizaciju još uvijek nedostaju stabilni i dugoročni finansijski mehanizmi. Koliko košta rad za džaba?Ipak, briga za druge od djece, starijih, osoba sa poteškoćama ili bolesnim se u velikoj mjeri posmatra kao nešto što se dešava unutar porodice, u domaćinstvu. Prema procjenama međunarodnih organizacija, neplaćeni rad njege čini značajan dio globalnog bruto domaćeg proizvoda, iako se ne vodi u zvaničnim statistikama. Prema nekim procjenama može da doprinese ekonomiji više od sektora proizvodnje, trgovine ili prevoza. Širom Zapadnog Balkana taj rad se u velikoj mjeri podrazumijeva i rijetko kada plaća. Tako u Srbiji, na primjer mjesečni neplaćeni rad iznosi nekih 500 eura. To je pokazala analiza monetarne vrijednosti neplaćenog rada. "I ona je pokazala da on iznosi 21 posto društvenog bruto proizvoda. Prosek u Evropi je devet posto," pojašnjava Milana Rikanović, predstavnica UN Žene u Srbiji. To pokazuje, dodaje, da postoji veliki nedostatak javnih usluga i usluga u zajednicama i da se oni nadoknađuju privatno, u porodicama. No, smatra da će prepoznavanje neplaćenog rada kao potencijal za plaćeni u budućnosti biti sve značajnije. Ipak, ekonomija njege zahtjeva rad više strana, preraspodjelu unutar porodice, angažman privatnog sektora, ali i poslodavaca. "Ne možemo očekivati da država podrži čitav neplaćeni rad, ali možemo da očekujemo od privatnog sektora da uvede mere koje bi omogućile ženama da istovremeno ostvare svoj reproduktivni i porodični život, ali da im to ne remeti karijeru," dodaje Rikanović čija je kancelarija u saradnji sa državom podržala niz inicijativa za preraspodjelu neplaćenog rada. Neke od njih uključuju formiranje dnevnih centara za osobe sa demencijom i osobe sa invaliditetom. "Veliki je problem sa starijim roditeljima i članovima porodice sa invaliditetom koji zahtevaju veliku negu i sprečavaju članova porodice, pre svega žene, da rade ili bilo čime se bave," pojašnjava. Centri su rezultat pilot inicijative pokrenute za vrijeme COVID-a i još uvijek su u funkciji. Dnevni centri, pojašnjava, ne zahtjevaju previše investicija, već samo "promišljanje države." "Treba odrediti prostor, imati čitav set usluga koji su na raspolaganju porodicama, deci, ali i starijim roditeljima, pogotovo u manjim sredinama gdje i najjednostavniji zadatak zahteva puno vremena." Da Srbija treba da institucionalizira sektor njege smatra i Miodrag Pantović, šef kabineta ministrice bez portfelja zadužene za rodnu ravnopravnost u Srbiji. Budžet je glavno pitanje koje se svuda postavlja, ali Pantović kaže da je Srbija napravila velike korake. Između ostalog postoji usluga pomoći u kući koja funkcioniše na nivou lokalnih samouprava. "Često ti projekti zavise od jedne do druge budžetske linije. Tako da bi trebalo to na neki način više institucionalizirati, dati više finansiranja da sam proces ili taj projekat bude održiviji," pojašnjava. Poput Španije i Srbija je izuzetno stara zemlja i kako kaže Pantović nalazi se u velikom demografskom problemu sa 20 posto stanovništva starijeg od 65 godina. "Samim tim to dovodi do toga da je tim ljudima sve više i više potrebna njega prosto i zbog starenja." Ono što bi se od Španije moglo prepisati jeste, smatra, saradnja države i različitih oblika civilnog sektora i lokalnih samouprava "u smislu rješavanja ovih problema." Demografska promjena je vidljiva širom Zapadnog Balkana, ali i Evrope, kontinenta koji rapidno stari. "Ono što nam podaci govore za Zapadni Balkan jest da stanovništvo stari, stope nataliteta padaju i stoga će u budućnosti biti više starijih osoba. I stoga će biti više ljudi kojima će trebati njega," pojasnila je i Belen Sanz Luque. Zbog toga je neophodno investirati u sisteme koji će omogućiti društvima da se brinu o svojim ljudima. "Da se profesionalizira taj posao i da brigu ne vode samo porodice, već i država, privatni sektor i društvo," kaže Sanz Luque. Takav pristup njeguje Španija. Više fokusa na rad u zajednicama, jednak pristup svima i fokus na personaliziranim mjerama. Kada pitamo starije osobe koje se nalaze u situaciji da ovise o drugima "gdje želite živjeti" 89 posto osoba kaže da želi živjeti u svom domu, a ne u instituciji pojašnjava Manuel Veguín García, savjetnik u Zavodu za starije osobe i socijalne usluge. Ono na čemu trenutno radi, pojasnio je, jeste pokušaj uvođenja pristupa koji će biti fokusiran na pojedinca i pristupa njezi koji je fokusiran na stanovništvo i zajednicu. "Cilj je da se to integriše u institucije, odnosno u strategiju deinstitucionalizacije. To ne znači ukidanje institucija. Institucije, poput domova za starije osobe, moraju i dalje postojati, ali bi trebale funkcionisati po principu pristupa usmjerenog na osobu." To znači da bi domovi trebali da budu recimo manji, da postoji personalizirani prostor za korisnika. Da lični pristup funkcioniše slaže se i Esmeralda, jedna od gerontodomaćica u Bosni i Hercegovini. Starije osobe sa kojima dolazi u kontakt su kaže vrlo zahvalne i mnogo im znači što ima neko ko se brine o njima. "Neko s kim mogu razgovarati, ko će im napraviti ručak očistiti kuću, okupati ih, prošetati, završiti dokumentaciju za njih. Svima smo od koristi što mi je drago." Na Zapadnom Balkanu i dalje postoji stigma od domova za stara lica, a osim toga cijeli sistem njege za starije treba biti modernizovan i adaptiran, smatra Jo-Anne Bishop. "Mislim da bi pristup centrima za zdravo starenje ili multisektorskim centrima za njegu, gdje imate brigu o djeci i brigu o starijim osobama, mogao biti vrlo obećavajući za Bosnu i Hercegovinu." Brinu se i mladiNapredak u polju ekonomije njege zadnjih godina je zabilježen i na Kosovu, ali njega se i dalje posmatra kao pitanje socijalne zaštite, a ne kao bitna ekonomska infrastruktura. "Ne postoji namjensko ili jasno izdvojeno finansiranje za usluge njege, a opštine, iako su odgovorne za njihovo pružanje, često nemaju dovoljno finansijskih sredstava niti fleksibilnosti da ih prošire," pojašnjava Vlora Nushi iz UN Žene na Kosovu. Kao rezultat, usluge njege ostaju ograničene u dostupnosti, neujednačenog kvaliteta i nedovoljne da odgovore na rastuću potražnju. No "briga za brigu" ipak je prisutna i kod države koja ima najmlađu populaciju u Evropi. I dok mlado stanovništvo predstavlja priliku za Kosovo, naročito u smislu ulaganja u rani razvoj djeteta, upis u predškolski odgoj i dalje je nizak, a usluge za djecu su nedovoljne pojašnjava Nushi. Nedavni napori da se predškolsko obrazovanje učini obaveznim pokazuju sve veće institucionalno prepoznavanje rane brige o djeci kao javnog prioriteta pojašnjava Nushi. "Međutim, potražnja i dalje premašuje ponudu, posebno za malu djecu. Istovremeno, učešće žena u radnoj snazi stoji na 29 posto bez obzira na prisustvo djece, što ukazuje na uticaj utvrđenih društvenih normi." Žene, kao i u drugim zemljama, i na Kosovu nose najveći teret njege, sa čak šest sati provedenih dnevno na brigu, što čini rodni jaz raspodjele poslova čak većim od prosjeka. "Neplaćeni doprinos procjenjuje se na oko 2,8 milijardi eura, odnosno približno jednu trećinu BDP-a Kosova," navodi Nushi. Tradicionalne uloge žena učvršćuje i dugo trajanje porodiljskog odsustva za žene i minimalnog za muškarce, dodaje Nushi. Upravo je politika obaveznog porodiljnog za očeve ono što Isabel Garcia Casanova, tehnička koordinatorica u Fiap, organizaciji koja se bavi promocijom javne uprave, savjetuje svim zemljama da usvoje na putu ka jednakosti. "Porodiljni dopust za očeve mora biti obavezan," naglašava Isabel. "Mislim da je ovo jedna od najtransformativnijih stvari koje danas imamo." Ukoliko porodiljni nije obavezan muškarci ga neće uzeti, pojašnjava, a kompanije moraju biti svjesne da bez obzira koga zaposle, muškarca ili ženu, oni će uzeti porodiljno. Španija danas ima 19 sedmica porodiljnog, od čega jednak broj sedmica pripada ocu i majci te je u potpunosti plaćen od socijalne službe. Upravo je ta politika najkorisnija za Ministarstvo rada, zapošljavanja i socijalnog dijaloga Crne Gore, iz kojeg kažu da to predstavlja "jedan od najnaprednijih modela roditeljskog odsustva u Evropi koji se u potpunosti temelji na principu ravnopravnosti." "Ključna karakteristika ovog sistema je potpuna neprenosivost, što znači da je svaka od tih 19 nedjelja vezana isključivo za jednog roditelja," rekli su iz Ministarstva za RSE uz komentar da su Španci nadmašili čak i postavljene standarde. Šta radi buduća članica EU?Sa druge strane, Crna Gora se nedavno suočila sa izazovom usklađivanja nacionalnog zakonodavstva s pravnom tekovinom Evropske unije po pitanju ravnoteže poslovnog i privatnog života. Izmjenama su uveli plaćeno odsustvo za oca u trajanju od deset dana odmah po rođenju djeteta, kao i odsustvo kao pravo oba roditelja u trajanju do 14 mjeseci od rođenja djeteta, pri čemu je po 60 dana neprenosivo za svakog roditelja. Crna Gora je u procesu pristupanja Evropskoj uniji i očekuje se da bi 2028. mogla postati punopravnom članicom. No, EU socijalnu politiku tretira kao internu stvar država koju trebaju regulisati prema potrebama stanovništva, pojašnjava Anita Bilafer Mihaljević šefica pregovaračke radne grupe za poglavlje 19 koje se odnosi na socijalnu politiku i zapošljavanje. A Crna Gora je značajno popravila sistem njege, dodaje. Novim izmjenama zakona predviđeno je da opštine razviju najmanje tri servisa u skladu sa potrebama stanovništva u tim opštinama. "To u praksi znači da opštine mogu usmjeriti resurse na servise koji su im najpotrebniji - pomoć i njega u kući, dnevni boravci, podrška porodicama ili usluge za osobe sa invaliditetom," pojašnjava Mihaljević. U zemlji već djeluje mreža od 118 licenciranih socijalnih usluga, među kojima su dnevni boravci, pomoć u kući, personalna asistencija i druge usluge. "Novi zakon uvodi integrisani pristup, što znači da će socijalni, zdravstveni i obrazovni sistem biti bolje povezani, a finansiranje jasnije uređeno," zaključuje Mihaljević. Multisektorska saradnja ŠpanijeBolje povezivanje, jasnije uređenje, multisektorska saradnja i konkretno finansiranje servisa za njegu su među najjačim karikama španske ekonomije njege. U maju 2022. vlada je odobrila strateški plan investiranja u socijalnu ekonomiju sa više od 800 miliona eura i 13 ministarstava. "Čini mi se da oni veliku pažnju u stvari posvećuju finansiranju usluga u zajednici, da stavljaju fokus na lokalu i daju dodatna finansiranja za usluge u zajednici. To mi se čini kao nešto što je izuzetno važno," kaže Milana Rikanović iz UN Žene Srbije. Obzirom da i sami dolaze iz prostora koji se priprema za ulazak u Evropsku uniju, ali i sa komplikovanim vladama i administrativnim strukturama multisektorska saradnja i rad u komplikovanom sistemu regija zainteresovali su sve učesnike studijske posjete sa Zapadnog Balkana. To je posebno tačno za BiH. "Mnogo je teško za BiH da radi sa toliko različitih nivoa. Većina zemalja radi sa na primjer jednim ministrom i onda vi možete napredovati. Ali imajući u vidu pojedine izazove mislim da je BiH dosta napredna," kaže Bishop. Španski decentralizovani sistem je primjer da je moguće napraviti funkcionalan sistem u kompleksnom okruženju. "Ne morate imati jedan jedinstven sistem; možete imati prilagođen pristup, sve dok imate jasne strategije i politike," zaključuje Bishop. U cilju boljeg sistema njege zemlja radi i odozgo prema lokalnom nivou, ali i iz lokalnih zajednica, organizacija civilnog društva i snažnih feminističkih pokreta – prema gore, pojašnjava Isabel Garcia Casanova. "To znači da na nivou ministarstava i na nacionalnom nivou imate političare koji rade na nacionalnim i širokim planovima, ali istovremeno, odozdo prema gore, imate zadruge socijalne ekonomije zajedno s civilnim društvom, posebno feminističkim civilnim društvom, koje djeluje s lokalnog nivoa." U praksi to znači, kako je pojasnila María Guijarro Ceballos, državna sekretarka za ravnopravnost da novac dolazi od centralnog ministarstva, od države i da ide dalje prema regijama, svih 17 koliko ih Španija ima. "Na primjer ljetni kamp za djecu se finansira iz državnog plana, ali ga nude regionalne vlade, a onda ga na kraju provodi opština." Samu raspodjelu je nekada teško koordinirati jer svaka regija ima svoje realnosti priznaje Manuel Veguín García, savjetnik u Zavodu za starije osobe i socijalne usluge. "Ipak, moramo nastojati da uspostavljamo zajedničke principe i prava među regijama i pokušati da uspostavljamo dijalog između njih." Da postoji politička volja da se stvari unaprijede, da se sistemu povežu, a finansiranje pojača i u zemljama Zapadnog Balkana svjedoči i Fatmire Mulhaxha- Kolcaku predsjedavajuća Parlamentarnog odbora za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i porodicu na Kosovu. U programu njene stranke, vodećeg Samoopredjeljenja, je upravo njega, pojašnjava Fatmire. "Pokrenuli smo izgradnju velikog broja obdaništa predškolskog uzrasta, da rasteretimo osobe koje brinu o djeci. Donijeli smo mjeru da se djedovima i bakama koje brinu o djeci do tri godina, gdje nema obdanište, da im se da 100 eura na penziju. Imamo asistente u školama koji pomažu djeci sa poteškoćama." Osim toga, pojašnjava Mulhaxha- Kolcaku, donijeli su zakon kojim će državne institucije, nevladin i privatni sektor da uvežu ekonomiju njege kroz tri nivoa. "Naša je intencija da to bude integrisan sistem," kaže parlamentarka s Kosova. Kuda dalje?Svima je potrebna njega. I svi su u nekom momentu svog života pružili njegu drugima. To naglašava i Belen Sanz Luque. "Sada je vrijeme da zemlje koje nisu donijele zakone o skrbi, naprave pomak iz perspektive ljudskih prava i perspektive da njega treba da bude pravo svake osobe," dodaje. Da je svima potrebna njega dobro zna i Esmeralda Kadić. Danas je sretna jer ima posao u kojem može da pomaže ljudima kojima je to potrebno. "Naučila sam više o humanosti i ovaj posao mi je prije svega donio financijsku stabilnost, ali i poduku kako biti bolji čovjek." I dok je ekonomija njege u razvoju, BiH još uvijek treba da uvede zakonodavne okvire kako bi poboljšala sistem njege zaključuje Jo-Anne Bishop. Najveći izazov ostaje manjak institucionaliziranih i adekvatno finansiranih usluga. Njega ne treba biti tretirana kao socijalna usluga već kao strateški ekonomski sektor dodaje Vlora Nushi. I to se vidi na španskom primjeru. "Ulaganje u pristupačne i kvalitetne sisteme njege nije samo društvena potreba, već i put ka ekonomskom osnaživanju i održivom razvoju," zaključuje. Populacija stari, fertilitet opada, a stanovništvu su sve više i više potrebne razne usluge iz sektora njege. Sve zemlje Zapadnog Balkana imaju neke programe, projekte kroz koje organizacije ali i vlade nastoje da njegu učine dostupnijom. Od dnevnih centara za stare, pomoći u kući, pomoći pri plaćanju računa pa sve do porodiljskih dopusta i dodatnih zarada za članove porodice koji se brinu o djeci. No potrebna je institucionalizacija, saradnja između raznih nivoa vlasti i kako je španski primjer pokazao feministički pristup zasnovan na ljudskim pravima.

Policija u Podgorici uhapsila je dvije osobe zbog sumnje da su pomogle osuđenom Milošu Medenici da se krije i izbjegne organe za sprovođenje zakona, saopštila je Uprava policije Crne Gore. Kako je navedeno, službenici Odjeljenja bezbjednosti Podgorica su, po nalogu državnog tužioca u Osnovnom državnom tužilaštvu u Podgorici, lišili slobode S.L. (36) i N.M. (36) iz Podgorice, zbog sumnje da su izvršili krivično djelo omogućavanje bjekstva licu lišenom slobode. Policija sumnja da su osumnjičeni Milošu Medenici pružili pomoć i logistiku u skrivanju kako bi bio nedostupan nadležnim organima, nakon što je prekršio mjeru nadzora i nakon što mu je postupajuća sutkinja 28. januara 2026. godine odredila pritvor. "U policijsko–tužilačkim aktivnostima koje su sprovedene sinhronizovano i koordinisano, na osnovu do sada prikupljenih činjenica egzistiraju dokazi koji ukazuju na osnove sumnje da su ova dva lica izvršila krivično djelo koje im se krivičnom prijavom stavlja na teret", saopšteno je. Osumnjičeni S.L. i N.M. biće, uz krivičnu prijavu, privedeni državnom tužiocu u Osnovnom državnom tužilaštvu u Podgorici. Policija je navela da nastavlja aktivnosti na pronalasku, lociranju i lišenju slobode odbjeglog Miloša Medenice, kako na nacionalnom, tako i na međunarodnom nivou. Nacionalni centralni biro Interpola u Podgorici je 29. januara 2026. godine raspisao međunarodnu potjernicu za Medenicom. Miloš Medenica osuđen je 28. januara na više od deset godina zatvora za organizovani kriminal, krijumčarenje i protivzakonit uticaj. Njegova majka Vesna Medenica, bivša predsjednica Vrhovnog suda Crne Gore, takođe je osuđena na deset godina zatvora. Dok je Vesni Medenici nakon objavljivanja presude oduzet pasoš i produžena mjera zabrane napuštanja boravišta, Milošu Medenici, koji je bio pod mjerom zabrane napuštanja stana, određen je pritvor zbog opasnosti od bijega. Ubrzo je, međutim, pobjegao iz kućnog pritvora. Za njim je raspisana međunarodna Interpolova potjernica, a Vesni Medenici određen je pritvor, što je Apelacioni sud 23. marta potvrdio odbijanjem žalbe uložene na odluku o pritvoru.

"Građani imaju pravo da znaju na osnovu čega se donose odluke koje mogu imati potencijalno štetne posledice po državne interese." Uz ove reči je predsednik Crne Gore Jakov Milatović pozvao Skupštinu te zemlje da formira anketni odbor i istraži odluku Vlade o poravnanju u višegodišnjem sporu sa zakupcem hotela Sveti Stefan. Vlada Crne Gore i zakupac Adriatic Properties postigli su poravnanje kojim je obustavljen međunarodni arbitražni postupak i dogovoren nastavak zakupa, uz povećanje zakupnine i učešće države u profitu, kao i ponovno otvaranje kompleksa. Predsednik Crne Gore traži parlamentarnu istragu koja treba da utvrdi zašto je Vlada promenila pristup u odnosu na period kada je arbitražni proces započet. Inicijativu za formiranje anketnog odbora najavio je i lider opozicionog Građanskog pokreta URA Dritan Abazović, navodeći da to čini na zahtev mesne zajednice Sveti Stefan. Spor između države Crne Gore i kompanije Adriatic properties počeo je nakon što je ova kompanija zatvorila hotelski kompleks na Svetom Stefanu 2021. godine, nakon protesta u Budvi zbog režima korišćenja plaža i javnih površina. Spor se potom odvijao pred Londonskim sudom za međunarodnu arbitražu, gde su suprotstavljene bile s jedne strane Vlada i državne hotelske kompanije, a sa druge zakupac Adriatic Properties koji je u tom postupku potraživao odštetu od oko 100 miliona evra. Zahtevi za parlamentarnom istragom dolaze nakon što je Vlada Crne Gore postigla dogovor kojim je okončan ovaj arbitražni postupak, te najavila ponovno otvaranje luksuznog hotelskog kompleksa koji je bio zatvoren prethodnih 5 sezona. Zbog čega se poziva na istragu?Kabinet predsednika Jakova Milatovića 27. aprila pozvao je Skupštinu Crne Gore da formira anketni odbor i istraži slučaj Svetog Stefana, uključujući arbitražni postupak i nedavno poravnanje. Milatović ističe da je spreman da se odazove pozivu anketnog odbora i doprinese rasvetljavanju činjenica, ali da smatra da bi isto trebalo da učini i predsednik Vlade Milojko Spasić. Milatović je u vreme pokretanja arbitražnog postupka vršio funkciju ministra ekonomskog razvoja, a aktuelni premijer tada je bio ministar finansija i socijalnog staranja. Stav kabineta predsednika pojasnila je i njegova savetnica za održivi razvoj Olivera Vukajlović. "Kada se država odriče zahtjeva u postupku koji traje godinama i u kojem su potrošena značajna sredstva, građani imaju pravo da znaju na osnovu kojih pravnih i ekonomskih procjena je takva odluka donijeta", navodi ona. Na zahtev mesne zajednice Sveti Stefan, inicijativu za osnivanje anketnog odbora u Skupštini Crne Gore najavio je i lider opozicionog Građanskog pokreta URA i bivši premijer Dritan Abazović. U saopštenju tog pokreta navodi se da je Abazović 27. aprila razgovarao sa predstavnicima mesne zajednice Sveti Stefan koji su zabrinuti zbog tajnog dogovora vlade sa zakupcem. "Otvorila se ideja da eventualno uđemo u proceduru formiranja anketnog odbora vezano za Sveti Stefan. Ja je prihvatam objeručke, pozivam poslanike svih partija, bez ikakvih razlika, da takvu inicijativu procesuiramo zajednički i da tražimo odgovore od svih nadležnih organa i svih ljudi koji nam mogu pomoći da dobijemo više informacija na kraju da idemo prema tome da ovo vratimo državi", rekao je Abazović. Šta je prethodilo dogovoru sa Adriatic Properties?Hoteli Sveti Stefan, Miločer i Kraljičina plaža su 2007. izdati u dugoročan zakup grčkoj kompaniji Adriatic Properties, u vreme kada je na vlasti bila Demokratska partija socijalista (DPS) Mila Đukanovića. Nakon što je u avgustu 2020. DPS izgubio vlast, grupa meštana, predvođena lokalnim funkcionerima nove vlasti prosrpskog i proruskog Demokratskog fronta, organizovala je nekoliko protesta protiv zakupca ovog hotelskog kompleksa. Demonstranti su porušili ograde na hotelskim plažama, zbog čega je Adriatic Properties uoči sezone 2021. godine zatvorio hotele, uz objašnjenje da više ne mogu garantovati privatnost gostima. Usledile su tužbe pred međunarodnim arbitražnim sudom u Londonu. Država, koja ima većinsko vlasništvo u hotelima, tužila je Adriatic Properties zbog štete koja je nastala zatvaranjem hotela, dok je ta kompanija tužila državu tražeći odštetu od oko 100 miliona evra. Tako je ovaj zaštitni znak crnogorskog turizma prethodnih pet sezona bio zatvoren za turiste. Od pretvaranja Svetog Stefana u moderno letovalište 1960. godine odlukom tadašnje socijalističke vlasti, ova destinacija stekla je svetsku slavu. Na Svetom Stefanu boravile su poznate ličnosti poput porodice Dejvida i Viktorije Bekam, Roberta De Nira i Silvestera Stalonea, a 2014. srpski teniser Novak Đoković venčao se na Kraljičinoj plaži. Zbog neplaćenog zakupa, firma Adriatic Properties dugovala je 3,1 milion eura. Crnogorski mediji sredinom ferbuara ove godine javili su da kompanija "Sveti Stefan hoteli" u većinskom vlasništvu države očekuje da putem domaćih sudova naplati 3,1 milion evra dugovanja. Optimistična očekivanja zasnivaju se na odluci Ustavnog suda, koji je u februaru usvojio ustavnu žalbu kompanije "Sveti Stefan hoteli" i ukinuo rešenje Vrhovnog suda da domaći sudovi nisu nadležni u sporu sa zakupcem. Poslednji put se Ustavni sud oglasio povodom ovog spora 27. aprila, kada je ukinuo rešenje Apelacionog suda o priznanju advokatskih troškova u sporu oko Svetog Stefana, ponovo uz ocenu da su "sudovi propustili da ispitaju suštinsko pitanje, da li se radi o sporu u kojem je predviđena isključiva nadležnost crnogorskog pravosuđa, imajući u vidu da se predmet spora odnosi na zakup nepokretnosti koje se nalaze na teritoriji Crne Gore". Vlada objavila okončanje spora, dok meštani izražavaju nepoverenjeUprkos otvorenim pravnim pitanjima, Vlada Crne Gore je početkom aprila saopštila da je postigla poravnanje sa zakupcem i time okončala višegodišnji arbitražni postupak pred londonskim sudom. Iz Vlade su naveli da je takvom odlukom izbegnut rizik isplate potencijalne štete veće od 100 miliona evra. Dogovoreno je povećanje zakupnine koju dobijaju državne kompanije, isplatu razlike od 500 hiljada evra u obračunatom iznosu zakupnine, godišnje učešće države od 10 odsto u profitu zakupca, kao i produženje zakupa za period tokom kojeg hoteli nisu radili, odnosno na još pet godina. Premijer Crne Gore Milojko Spajić najavio je otvaranje Svetog Stefana najkasnije do juna 2026. godine. "Uvjereni smo da će ponovno otvaranje Svetog Stefana doprinijeti jačanju međunarodnog ugleda Crne Gore kao elitne turističke destinacije i označiti povratak svjetskog džet-seta", rekao je Spajić. On je naglasio da novi aranžman ne predviđa dodatnu gradnju u Miločerskom parku i da će se sve aktivnosti odvijati u okviru postojećih dozvola. Dogovor su potvrdile i kompanije Aman i Adriatic Properties, koje su navele da poravnanje omogućava potpuni izlazak iz arbitražnog postupka i povratak kompleksa u funkciju, preneo je 2. aprila RTCG. Iz Mesne zajednice Sveti Stefan reagovali su rečima da otvaranje Svetog Stefana nije tema već "obaveza koja je odavno morala biti ispunjena". Dodaju i da najavu otvaranja nisu dočekali sa optimizmom, već sa nepoverenjem zbog ranijih iskustava i načina na koji su se procesi vodili, upozoravajući da problem nije u javno izrečenim porukama, već u onome što se, kako tvrde, prećutkuje. Posebno su ukazali na to da lokalna zajednica nije bila uključena u proces odlučivanja. Tekst dogovora o poravnanju između Vlade Crne Gore i kompanije Adriatic Properties nije javno objavljen. RSE je uputio kabinetu premijera Milojka Spajića zahtev za komentar povodom poziva da se istraži dogovor o poravnanju, ali odgovor do objavljivanja teksta nije stigao.

Predlog deklaracije o poništavanju odluke o priznanju Kosova na teritoriji Zete predat je 24. aprila lokalnom parlamentu te crnogorske opštine. To je objavio lider Demokratske narodne partije (DNP) Milan Knežević na društvenoj mreži Fejsbuk. U dokumentu koji je objavio piše da je predlog da se glasanje o ovoj deklaraciji uvrsti u dnevni red sednice lokalne skupštine podržalo 18 od 32 odbornika u Zeti. Ranije je Milan Knežević za Radio-televiziju Srbije (RTS) rekao da je ideja da se inicijativa za povlačenje priznanja Kosova prvo usvoji na teritoriji Zete, a zatim i u drugim lokalnim parlamentima. Rekao je da očekuje i široku podršku tom predlogu u Skupštini Crne Gore. Cilj mu je, kako je objasnio za RTS, da na kraju Vlada Crne Gore povuče priznanje nezavisnosti Kosova. Nezavisnost Kosova Vlada Crne Gore priznala je 2008. godine, kada je na vlasti bila Demokratska partija socijalista (DPS) Mila Đukanovića, koja je u avgustu 2020. izgubila na izborima od prosrpskog i proruskog Demokratskog fronta, Demokrata i pokreta URA. U maju 2023. godine već je jednom podneta inicijativa za povlačenje priznanja Kosova u opštini Zeta. U pitanju je opština su kojoj živi oko 43% procenata srpskog stanovništva, prema poslednjem popisu stanovništva iz 2023. godine. Deklaraciju o povlačenju priznanja Kosova pre tri godine najavila je nekadašnja proruska koalicija Demokratski front, nekoliko dana nakon što je Crna Gora podržala predlog da Kosovo uđe u Savet Evrope. Predsednik Crne Gore Jakov Milatović i tada je izjavio da povlačenja priznanja Kosova neće biti. Odbornici zetskog parlamenta trebalo je da raspravljaju o predlogu deklaracije u četiri navrata 2023. godine. Sednica nijednom nije bila održana, jer se inicijatori deklaracije nisu pojavili, te nije obezbeđen kvorum. Demokratska narodna partija koju vodi Milan Knežević na izborima je bila u koaliciji sa Novom srpskom demokratijom Andrije Mandića, predsednika crnogorskog parlamenta. Ova koalicija zajedno ima 13 od ukupno 81 poslanika u Skupštini, od čega su tri poslanika iz Kneževićevog DNP-a. U rekonstrukciji vlade 2024. godine DNP je dobio jedno ministarsko mesto i jednog potpredsednika vlade. Međutim, početkom 2026. fukncioneri DNP-a su napustili vladu i izašli iz lokalne vlasti u Podgorici, nakon što se vlada nije izjasnila o zahtevima DNP o identitetskim pitanjima, tako da trenutno ova stranka ne učestvuje u izvršnoj vlasti. Samo Vlada Crne Gore može doneti odluku o povlačenju priznanja nezavisnosti Kosova.

Crnogorski pomorci koji su na brodu koji je u Ormuskom moreuzu zaplenio Iran su u dobrom stanju, rekao je ministar pomorstva Crne Gore Filip Radulović. Oni su na brodu "MSC Francesca" koji plovi pod panamskom zastavom, jednom od dva broda koja je zauzela mornarica iranskog Korpusa islamske revolucionarne garde (IRGC) pod optužbom da su kršili propise i pokušali da "tajno isplove" iz Ormuskog moreuza. Radulović je za Radio-televiziju Crne Gore rekao da su predstavnici Ministarstva pomorstva u kontaktu s kapetanom broda "MSC Francesca", koji je crnogorski državljanin, i da je on potvrdio da su svi na brodu dobro i stabilno. "Brod je usidren devet nautičkih milja od iranske obale. Pregovori između kompanije MSC i Irana su dobro. Naši pomorci su dobri, MVP je upućen u dešavanja. Na vezi smo i sa kompanijom MSC Francesca. Imali smo jutros razgovor sa kapetanom broda koji je crnogorski državljanin", rekao je u sredu uveče Radulović. On je rekao da je porodicama pomoraca obećano da će država uraditi sve da ih vrati kući. Ministarstvo spoljnih poslova Paname je, prema izveštajima medija, saopštilo da je brod "MSC-Francesca" prebačen "nasilno" u iranske vode. Panama je optužila Iran za kršenje međunarodnog prava, navodeći da je taj potez "ozbiljan napad na pomorsku bezbednost" i "nepotrebna eskalacija" tenzija. Prema saopštenju IRGC-a, izraelski brod "MSC-Francesca" i grčki "Epaminondas" zaustavljeni su pod optužbom da su nameravali da "tajno" izađu iz Ormuskog moreuza "bez ovlašćenja" i "izvršenjem višestrukih prekršaja i manipulisanjem sistemima za pomoć u navigaciji i ugrožavanjem pomorske bezbednosti". Mornarica IRGC-a saopštila je da su ti brodovi prebačeni u iranske teritorijalne vode radi pregleda tereta i dokumenata. Ubrzo pošto su SAD i Izrael pokrenuli napad na Iran 28. februara, ta zemlja je praktično blokirala ključni Ormuski moreuz kroz koji je pre rata prolazila petina globalnih isporuka nafte i gasa. Uprkos prekidu vatre, Iran i dalje blokira prolazak kroz Ormuski moreuz, dok su SAD uvele blokadu iranskih luka.

Ambasadori članica Evropske unije (EU) doneli su odluku o formiranju ad hoc grupe koja će započeti rad na izradi Sporazuma o pristupanju između EU i Crne Gore, saznaje Radio Slobodna Evropa (RSE) iz diplomatskih izvora u Briselu. Sporazum o pristupanju između Crne Gore i Evropske unije, koji će biti potpisan po okončanju pregovaračkog procesa, biće prvi koji će obuhvatiti dodatne zaštitne mehanizme. To je u više navrata najavljivala evropska komesarka za proširenje Marta Kos. Zaštitne mere trebalo bi da spreče nazadovanje u oblasti demokratije i vladavine prava. Prema njenim rečima, te mere ostaju na snazi koliko god je potrebno, ali se neće primenjivati ako nove članice poštuju pravila. "Ovo nije stvaranje dodatnih kriterijuma za zemlju. Ali ako zemlje nazaduju u pogledu naših osnovnih vrednosti, kao što su demokratija i vladavina prava, zaštitne mere moraju postojati i mi uvek moramo biti u stanju da zaštitimo našu uniju. To nam je potrebno kako bismo održali poverenje – među državama članicama, sa našim građanima i u sam proces proširenja", izjavila je Kos 20. aprila na Spoljnopolitičkom komitetu Evropskog parlamenta. Crna Gora se zasad smatra najizvesnijom budućom članicom EU. Vlasti te države ciljaju da okončaju pristupne pregovore do kraja ove godine kako bi otvorile put ka potpisivanju i ratifikaciji pristupnog sporazuma – procesa koji, prema dosadašnjoj praksi, traje između jedne i tri godine. Od leta 2023. Crna Gora je uspešno napredovala ka privremenom zatvaranju pregovaračkih poglavlja, iako su se poslednjih meseci pojavili znaci zastoja. Od ukupno 33 poglavlja, privremeno je zatvoreno 14, dok je za završetak pregovora potrebno zatvoriti još 19.

Crnogorska policija uhapsila je Vehida Murića (25) iz Rožaja koji je osumnjičen za izvršenje trostrukog ubistva u Podgorici, saopšteno je u sredu iz Uprave policije. Policijski službenici su, kako je saopšteno, locirali osumnjičenog u užem gradskom jezgru Rožaja, nakon opsežne taktičke akcije. Sumnja se da je Murić u podgoričkom naselju Stari Aerodrom, lišio života tri lica - dva muškarca iz Rožaja i jednog državljanina Srbije iz Novog Pazara. Iz policije navode da će osumnjičeni uz krivičnu prijavu biti sproveden Višem državnom tužilaštvu u Podgorici. Prethodno je policija saopštila da događaj, prema dosadašnjim saznanjima, nije povezan sa delovanjem kriminalnih struktura, te da se sumnja da su krivičnom delu prethodile lične razmirice između osumnjičenog i žrtava. Takođe su naveli da je zločin najverovatnije izvršen u noći 20. aprila, te da prvi dokazi ukazuju na to da je korišćeno hladno oružje.

Uprava policije Crne Gore saopštila je da intenzivno traga za Vehidom Murićem (25) iz Rožaja, koji se sumnjiči za izvršenje trostrukog ubistva u Podgorici. Tri tijela pronađena su rano 21. aprila u jednoj kući u podgoričkom naselju Stari aerodrom, saopšteno je iz Uprave policije. Kako je navedeno, službenici policije u koordinaciji sa Višim državnim tužilaštvom u Podgorici preduzimaju hitne mjere i radnje na njegovom lociranju i lišenju slobode, a svi raspoloživi kapaciteti policije stavljeni su na raspolaganje. "Prema dosadašnjim saznanjima, ovaj događaj nije povezan sa djelovanjem kriminalnih struktura, dok policija raspolaže informacijama o identitetu osumnjičenog za izvršenje ovog krivičnog djela i za njim se intenzivno traga", stoji u saopštenju policije. Policija sumnja da su krivičnom djelu prethodile lične razmirice između osumnjičenog i lica lišenih života. Uprava policije apelovala je na građane da, ukoliko imaju informacije koje mogu pomoći u pronalasku osumnjičenog, to prijave najbližoj policijskoj stanici ili pozivom na broj 122, uz upozorenje da budu oprezni. "Sva lica su porijeklom iz Rožaja. Na licu mjesta se vrši uviđaj. Prema preliminarnim informacijama sa lica mjesta, krivično djelo je najvjerovatnije izvršeno upotrebom hladnog oružja", dodaje se u saopštenju. Zločin se dogodio tokom prethodne noći, pokazuju prve informacije iz istrage.

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos potvrdila je da Zapadni Balkan rizikuje da do juna izgubi više stotina miliona evra zbog nedovoljne primene reformskog procesa predviđenog Planom rasta. "Prošle sedmice sam pisala vlastima u regionu da ubrzaju reforme, ili će njihovi građani biti na gubitku. Plan rasta je strogo zasnovan na učinku i vremenski ograničen. Trenutno je više od 700 miliona evra u opasnosti da bude trajno izgubljeno u regionu ako se reforme ne završe do juna 2026. ili decembra 2026. godine", izjavila je Marta Kos na Spoljnopolitičkom komitetu Evropskog parlamenta (AFET). Evropska komesarka za proširenje Marta Kos upozorila je pismeno šest država Zapadnog Balkana da rizikuju da do polovine ove godine kolektivno izgube preko 700 miliona evra iz Plana rasta Evropske unije zbog neispunjavanja reformi, saznaje Radio Slobodna Evropa (RSE) iz pouzdanih izvora u Evropska komisija. Kako se nezvanično saznaje, Kos je ovo pismo poslala 17. aprila u sve prestonice regiona. Izvori RSE su potvrdili da je ovim pismom Kos zatražila od svih da ubrzaju reforme predviđene Planom rasta kako bi iskoristili puni potencijal ovog finansijskog paketa. Naime, finansijska sredstva iz Plana rasta su vremenski ograničena. Za svaki reformski korak precizno je predviđen krajnji rok primene i alocirana određena suma novca. Evropska komisija je predvidela i takozvani "grejs period" koji omogućava odlaganje primene na određeno vreme. Za korake koji je trebalo da budu izvršeni sredinom 2025. godine, krajnji rok ističe 30. juna ove godine, dok za korake koji je trebalo da budu ispunjeni krajem 2024. godine ovaj rok ističe tokom 2026. "Ukoliko se ne ispuni, partneri rizikuju da kolektivno izgube preko 700 miliona evra", potvrdio je za RSE jedan zvaničnik Evropske komisije. Inače, prva ili više sredstva iz Plana rasta dobilo je pet država regiona, izuzev Bosna i Hercegovina, koja je kasnila sa usvajanjem reformske agende. Kraj juna ove godine predstavlja trenutak kada svaka zemlja ulazi u takozvani trenutak trajnog gubitka ako ne ispuni ranije usaglašene reforme. Kako se saznaje iz izvora u Briselu, mogući gubici u slučaju da se ne preduzmu sve reforme po državama su sledeći: Albanija: 67,7 miliona evraBosna i Hercegovina: 373,9 miliona evraCrna Gora: 15,1 miliona evraKosovo: 68,8 miliona evraSeverna Makedonija: 49,2 miliona evraSrbija: između 108,7 i 135,9 miliona evraNa osnovu maksimalnog iznosa, ukupno se može izgubiti 710,6 miliona evra, što predstavlja 11,84 odsto ukupnog finansiranja iz Plana rasta. Plan rasta je najambiciozniji paketu EU za region od šest milijardi evra. Ima za cilj da, između ostalog, udvostruči ekonomije u ovim zemljama u narednih deset godina.

Crnogorska akademija nauka i umetnosti (CANU) od početka ruske invazije na Ukrajinu 24. februara 2022. godine nije ostvarila institucionalnu ni programsku saradnju sa institucijama iz Rusije i Belorusije - stoji u odgovoru iz te institucije koji je upućen Radiju Slobodna Evropa (RSE). Suprotno tome, crnogorska nevladina organizacija Centar za građansko obrazovanje tvrdi da takva saradnja postoji i danas, uprkos tome što je CANU javno osudila rusku agresiju na Ukrajinu. Javno dostupni podaci na sajtu Crnogorske akademije nauka i umetnosti pokazuju podatke koji delimično odstupaju od tvrdnji CANU da nije bilo saradnje. Naime, CANU je od 2018. godine članica Međunarodne asocijacije akademija nauka (International Association of Academies of Sciences - IAAS) koja ima sedište u Minsku. Na čelu ove organizacije nalazi se Vladimir Karanik, predsednik Nacionalne akademije nauka Belorusije i potpredsednik Vlade Belorusije, koji je od decembra 2020. godine pod sankcijama Evropske unije zbog uloge u gušenju opozicionih protesta u Belorusiji. Iz javno dostupnih dokumenata vidi se da je CANU prethodnih godina učestvovala na događajima koje organizije IAAS, kao i da planira učešće na godišnjem zasedanju saveta ove organizacije u septembru 2026. godine. Istovremeno, iz CANU tvrde da nikakva saradnja sa ruskom i beloruskom akademijom nauka nije planirana za budući period, a ne pominju ni saradnju sa IAAS. Šta kažu iz Crnogorske akademije nauka i umetnosti? Na pitanje Radija Slobodna Evropa (RSE) o tome kakvu je saradnju CANU ostvarila sa institucijama iz Rusije i Belorusije od početka ruske agresije na Ukrajinu, odgovaraju da takve saradnje nije bilo. S druge strane, nisu sarađivali ni sa Nacionalnom akademijom nauka Ukrajine jer, kako ističu, "Ukrajina djeluje u okolnostima koje joj gotovo onemogućavaju bilo kakvu međunarodnu saradnju". Ipak, kažu da ih je uprkos tome prošle godine posetio akademik Stanislav Dovgi, počasni konzul Crne Gore u Ukrajini, sa kojim je su razgovarali o mogućoj saradnji. Na pitanje zbog čega je CANU i dalje članica Međunarodne asocijacije akademija nauka (IAAS), kažu da većina međunarodnih asocijacija nije prekinulo saradnju sa Rusijom i Belorusijom "razumijevajući da one okupljaju pojedince, vodeće naučnike, koji nužno ne dijele stavove političkog vođstva svojih zemalja, ili su prema njima otvoreno kritični". Kao jedinu planiranu aktivnost u saradnji sa Ruskom akademijom nauka, iz CANU navode pripremu projekta povodom obeležavanja 200 godina od rođenja ruskog pisca Lava Nikolajeviča Tolstoja, za koji navode da bi trebalo da bude realizovan 2028. godine, "uz nadu da će do tada ratni sukobi biti okončani". U projektu je, pored crnogorske i ruske akademije, predviđeno i učešće Srpske akademije nauka i umetnosti i Makedonske akademije nauka i umetnosti. CANU je inače, 1. marta 2022. godine osudila invaziju Rusije na Ukrajinu i pozvala na poštovanje teritorijalnog integriteta i kulturnog identiteta Ukrajine. Takođe su pružili podršku Nacionalnoj akademiji nauka Ukrajine, uz reči da celokupno istorijsko iskustvo Crne Gore svedoči o borbi za slobodu. "Zato je u tradiciji Crne Gore da podržava one koji brane svoj dom i svoju državu, kao i pravo da slobodno odlučuju o sopstvenoj budućnosti", piše u saopštenju predsedništva CANU. Otkud predstavnici CANU među akademicima iz Minska i Moskve?CANU je članica Međunarodne asocijacije akademija nauka (IAAS) od septembra 2018. godine. Od 2017. godine sedište ove asocijacije je Nacionalna akademija nauka Belorusije u Minsku. U maju 2025. godine, premijer Belorusije Aleksandar Turčin predstavio je novog čelnika Nacionalne akademije nauka Belorusije Vladimira Karanika. Karanik je pod sankcijama Evropske unije, Ujedinjenog kraljevstva, Švajcarke i Kanade zbog uloge u gušenju opozicionih protesta u Belorusiji. Trenutno vrši funkciju potpredsednika Vlade Belorusije. Do marta 2025. godine bio je guverner Grodnjenske oblasti, a pre toga ministar zdravlja u beloruskoj vladi. Blizak je saradnik predsednika Belorusije Aleksandra Lukašenka, koji se takođe nalazi pod sankcijama EU. IAAS okuplja naučne ustanove iz 16 zemalja, među kojima su države bivše članice Sovjetskog Saveza poput Rusije, Belorusije, Jermenije, Azerbejdžana i Gruzije, ali i Kina, Vijetnam i Mongolija. Crna Gora je jedina članica ove asocijacije sa prostora Zapadnog Balkana. Na sajtu beloruske akademije navodi se da je u septembru 2024. godine u Moskvi održano zasedanje Saveta Međunarodne asocijacije akademija nauka, u organizaciji Ruske akademije nauka. Na skupu je učestvovala i delegacija Crne Gore. I naredne, 2025. godine, Crna Gora je učestvovala u kongresu naučnih saveta IAAS-a u Kini u okviru inicijative kineske vlade "Jedan pojas, jedan put" koju su organizovale akademije nauka iz Kine i Belorusije. Iako CANU tvrdi da od 2022. godine nije sarađivala sa institucijama iz Rusije i Belorusije, u javno dostupnom izveštaju o aktivnostima za 2022. godinu navodi se da je Akademija u septembru te godine organizovala naučnu konferenciju "Optimization and Applications" u Petrovcu na crnogorskoj obali, zajedno sa Računarskim centrom Ruske akademije nauka. Na sajtu CANU nisu dostupni pregledi aktivnosti za poslednje tri godine. Inače, Međunarodna asocijacija akademija nauka nije osudila rusku agresiju na Ukrajinu, uprkos pozivu Nacionalne akademije nauka Ukrajine, koja je inače jedan od osnivača ove međunarodne organizacije. "Asocijacija nije reagovala na bombardovanje mirnih gradova i uništavanje civilne, kao i naučne, infrastrukture, niti je pružila podršku Nacionalnoj akademiji nauka Ukrajine, njenim građanima i državi", saopštila je ukrajinska akademija, nakon čega je i povukla članstvo iz ove organizacije u martu 2022. godine. Još neke međunarodne organizacije prekinule su saradnju sa beloruskim i ruskim akademijama. Tako je Evropska federacija akademija nauka ALLEA suspendovala članstvo Ruske akademije nauka i Nacionalne akademije nauka Belorusije. I Evropska organizacija za nuklearno istraživanje - CERN je prekinula saradnju sa ruskim i beloruskim naučnim institucijama. Ipak, deo međunarodnih organizacija to nije učinio, uprkos osudi agresije. To uključuje organizacije kao što su Međunarodni savet za nauku (International Science Council – ISC) i Evroazijska unija univerziteta (EURAS), o čemu su pisali ukrajinski mediji, a na šta se poziva i Crnogorska akademija nauka i umetnosti u odgovoru za RSE. RSE je tražio komentar o saradnji sa crnogorskim institucijama od Ruske akademije nauka i Nacionalne akademije nauka Belorusije, ali odgovor do objavljivanja teksta nije stigao. Zbog čega se poziva na prekid saradnje?Na "zabrinjavajuć kontinuitet saradnje" CANU sa institucijama Belorusije i Rusije ukazali su iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje. Navode primere saradnje CANU sa Međunarodnom asocijacijom akademija nauka, ali i naglašavaju da CANU nije transparentna u vezi sa ovom saradnjom. Navode da se CGO obratio CANU tražeći podatke o tome da li poštuju sankcije Crne Gore prema Rusiji, kao i pregled svih oblika saradnje sa Rusijom u poslednje četiri godine, ali da je CANU "odbila taj zahtev uz obrazloženje da ne poseduje tražene informacije". Ističu da je nejasno zbog čega bi CANU održavala saradnju sa ovom asocijacijom. "Budući da je IAAS neka vrsta postsovjetskog koordinacionog tijela za akademije iz tih zemalja, neobična je odluka CANU da se 2018. godine priključe ovoj asocijaciji, a naročito i jer druge akademije sa prostora bivše Jugoslavije, sa kojima CANU blisko sarađuje, nijesu članice", navode iz CGO. Ta nevladina organizacija pozvala je CANU da preispita i prekine članstvo u asocijaciji. "Institucije poput CANU moraju dosljedno primjenjivati vrijednosti koje javno zastupaju. Deklarativna podrška Ukrajini gubi smisao ukoliko se istovremeno održava saradnja sa organizacijama bliskim režimima koji učestvuju u njenom razaranju", dodaju iz CGO. Odnosi Crne Gore sa Rusijom i BelorusijomVlada Crne Gore je 8. aprila 2022. godine uvela sankcije Rusiji zbog vojne agresije na Ukrajinu, što podrazumeva zamrzavanje imovine dela ruskih državljana u Crnoj Gori, te zabranu rada ruskih vladinih medija. Vazdušni prostor takođe je zatvoren za ruske avione. Belorusija je pod sanckijama Evropske unije kao država koja je uključena u rusku agresiju na Ukrajinu, a Crna Gora se formalno uskladila sa tim merama. Politička i institucionalna saradnja Crne Gore i Rusije je nakon 2022. svedena na minimum. Sankcije, međutim, formalno ne zabranjuju sve oblike akademske saradnje. Crna Gora smatra se liderom u pristupnim pregovorima sa Evropskom Unijom, dok vlada te zemlje najavljuje zatvaranje svih pregovaračkih poglavlja do kraja godine.

Dvanaest hapšenja, akcije u nekoliko zemalja, operacije preko pet kontinenata i zapljena 4,2 tone droge epilog su međunarodne policijske akcije provedene u Crnoj Gori i Njemačkoj. Među uhapšenima u Crnoj Gori je i S.F., za koga je crnogorska policija navela da je jedan od vođa balkanskog kartela. Crnogorski mediji su ga identifikovali kao Svetislava Filipovića i on je osumnjičen za neovlaštenu proizvodnju, držanje i stavljanje u promet opojnih droga. On se suočava sa kaznom zatvora od 15 godina, a osim toga optužen je za nedozvoljenu trgovinu oružja i eksplozivnim materijalom. O njemu nema mnogo informacija, a objavljujući informacije o akciji iz Europola je rečeno da je u Crnoj Gori uhapšena visokorizična osoba. Dolazi iz Podgorice i ima 47 godine, a od 2002. godine vodi se kao direktor firme "Spectacular," pokazuju podaci javnom registru poslovnih podataka Company wall. Ta firma je do sada primila 139 pošiljki iz 16 zemalja, uključujući Ekvador, Ukrajinu i Kolumbiju pokazuju podaci na Volzi, platformi koja prikuplja podatke o globalnoj trgovini. Prema navodima sa platforme, uvozili su banane, lubenice, sušeno voće i orašaste plodove, dok je među njihovim dobavljačima i kompanija iz Hong Konga. U 2023. godini "Spectacular" je ostvarila ukupne prihode u iznosu od 664.206 eura. Filipović se i kao jedan od suvlasnika kompanije "Europayment". Računi obje kompanije su blokirani. Osim hapšenja u Crnoj Gori, uhapšene su i četiri osobe u Njemačkoj, no još uvijek nema više informacija o njima. Prema podacima Interpola, u Njemačkoj djeluje nekoliko globalnih organiziranih kriminalnih grupa koje se bave širokim rasponom zločina poput trgovine drogom, imovinskog kriminala i krijumčarenja ljudi. 'Snažno ukorijenjene' u rutama trgovine kokainomUhapšeni 15. aprila se terete za višetonske pošiljke kokaina iz Južne Amerike ka zemljama Evropske unije, rekao je ranije direktor Uprave policije Lazar Šćepanović. Kako je pojasnio, ova kriminalna grupa vršila je nabavku, prodaju i posredovanje u prodaji kokaina i kanabisa, kako u Crnoj Gori, tako i zemljama poput Njemačke, Holandije, Belgije, Bolivije, Tajlanda. Ova akcija potvrđuje da uprkos udarima koje su ranije akcije zadale, balkanske grupe nisu nestale, već nastavljaju svoje aktivnosti uz prilagođavanje i obnovu logističkih lanaca, smatra Saša Đorđević iz Globalne inicijative za borbu protiv transnacionalnog organizovanog kriminala. "Balkanske kriminalne grupe ostaju snažno ukorenjene u tradicionalnim rutama trgovine kokainom, posebno na liniji Latinska Amerika – Evropa, pri čemu je Nemačka i dalje jedno od glavnih tržišta," kaže Đorđević. Organizovane kriminalne grupe sa Zapadnog Balkana su u međunarodnim organizacijama, poput Europola i Interpola označene među ključnim za krijumčarenje kokaina iz država Latinske Amerike, poput Brazila, Kolumbije i Ekvadora do tržišta, prije svega Zapadne Evrope. No, osim kokaina, krijumčaren je i kanabis, odnosno 1,5 tona kanabisa pronađenog u 12 različitih zapljena. Kanabis je, kako su rekli iz Europola, krijumčaren u Evropsku uniju iz i preko Albanije, Tajlanda i Sjedinjenih Država. Prisustvo kanabisa, pojašnjava Đorđević, pokazuje da balkanske kriminalne grupe nisu specijalizovane samo za kokain. "Već deluju oportunistički i ulaze i na druga tržišta onda kada ona nude siguran kanal i dobru zaradu", dodaje. U posljednjoj akciji učestvovalo je oko stotinu policajaca, a osim njemačkih i crnogorskih institucija, podršku su pružile i Austrija, Španija i Europol. Prevoz avionimaNakon hapšenja u Crnoj Gori i Njemačkoj Više državno tužilaštvo u Podgorici podiglo je optužnice protiv deset osoba. Krivičnom prijavom osumnjičenima se stavlja na teret da su u više navrata prodavali, prenosili i posredovali u prodaji opojnih droga kokain i kanabis, dok se grupi od četiri osumnjičena lica stavlja na teret i krivično djelo kriminalno udruživanje. "Jedno osumnjičeno lice je u Podgorici, Njemačkoj, Boliviji, Tajlandu, Belgiji i Dominikanskoj Republici, naručivalo i organizovalo pomorski ili vazdušni transport tovara sa velikim količinama opojnih droga – kokain, konoplja i hašiš," navode iz Tužilaštva. I Europol navodi da je grupa pored morskih ruta, koristila i vazdušni saobraćaj. Đorđević pojašnjava da ovo pokazuje da ove mreže stalno prilagođavaju načine i da traže nove kanale za krijumčarenje. "Upotreba avio-saobraćaja, uključujući kurire i generalnu avijaciju, već neko vreme izaziva zabrinutost, ali im se razmere još nisu u potpunosti razjasnile", pojašnjava Đorđević. Osim novih metoda transporta grupe također mijenjaju rute. Tako je istraživanje Globalne inicijative protiv transnacionalnog organizovanog kriminala prošle godine ukazalo da organizovane kriminalne grupe čiji su članovi porijeklom iz država Zapadnog Balkana koriste novu rutu za krijumčarenje kokaina iz Latinske Amerike do Evrope i to preko država Zapadne Afrike. Crna Gora je sjedište i dva kriminalna klana, Kavačkog i Škaljarskog koji se nalaze u sukobu od 2014. godine kada je u Valensiji nestalo nekoliko stotina kilograma kokaina. U njihovim sukobima do sada je poginulo više od 70 osoba. Crna knjiga: Ubistva s mafijaškim potpisomNovi talas ubistava u ratu crnogorskih kriminalnih klanovaZemlja se nalazi na desetom mjestu u Evropi prema Globalnom indeksu organizovanog kriminala za prošlu godinu. Osim nje, u prvih deset zemalja nalaze se i Srbija i Bosna i Hercegovina. Globalni indeks organizovanog kriminala procenjuje nivo kriminala i otpornost na organizovani kriminal u 193 države svijeta.

Jedan od vodećih članova takozvanog balkanskog kartela uhapšen je 15. aprila u Crnoj Gori u okviru opsežne međunarodne operacije u kojoj je, uz podršku EUROPOL-a, privedeno ukupno 12 osumnjičenih osoba. Direktor Uprave policije Crne Gore Lazar Šćepanović izjavio je da je S.F. (47) iz Podgorice koji je uhapšen u akciji EUROPOLA-a osumnjiičen da je jedan od vođa balkanskog kartela koji se bavio međunarodnom prodajom droge i oružja. Više crnogorskih medija je objavilo da je riječ o Svetislavu Filipoviću, kome prijeti kazna od 15 godina zatvora. Pored njega, uhapšeno je još sedam osoba čime je, prema navodima policije, razbijen balkanski narko-kartel. Akcija je provedena u Crnoj Gori i Njemačkoj, gdje su uhapšene četiri osobe. Kriminalna mreža se tereti za krijumčarenje višetonskih pošiljki kokaina u EU, saopštio je EUROPOL. Istraga, koju su uz crnogorsku i njemačku policiju podržale i vlasti u Austriji i Španiji, bila je usmjerena na kriminalnu ćeliju uključenu u međunarodnu trgovinu kokainom i kanabisom u velikim razmjerama. Vjeruje se da su osumnjičene osobe imale različite uloge unutar zločinačke organizacije, od finansijera do koordinatora i logističara zaduženih za transport. Šćepanović je rekao da je policija započela akciju u oktobru 2024. i naveo da je kriminalna mreža djelovala na više kontinenata i sprovodila trgovinu narkoticima, oružjem i vršila druga krivična djela. "Ova kriminalna mreža bavila se prodajom kokaina, marihuane, organizovala mrežu preprodavaca u više zemalja", rekao je Šćepanović. Uprava policije Crne Gore objavila je snimke akcije i hapšenja. Pravosudna tijela u Crnoj Gori terete osumnjičene za umiješanost u trgovinu 2,7 tona kokaina i 1,5 tona kanabisa između oktobra 2024. i aprila ove godine. Droga je zaplijenjena u 12 različitih, prethodnih operacija širom nekoliko zemalja EU i Južne Amerike. Vjeruje se da je mreža za krijumčarenje koristila pomorske i zračne rute, prevozeći drogu u brodskim kontejnerima i drugim prikrivenim metodama. Osim kokaina, sumnja se da su krijumčarili i kanabis u EU iz Albanije, Tajlanda i Sjedinjenih Država. U ovim hapšenjima i pretragama u obje zemlje sudjelovalo je oko 100 policijskih službenika. EUROPOL je tokom istrage osiguravao stalnu koordinaciju, razmjenu informacija i pružao analitičku podršku, a prikupljeni obavještajni podaci razotkrili su dobro skrivenu mrežu koja je djelovala na više kontinenata. Agencija je pružila i finansijsku podršku za nabavu posebne opreme i druge operativne potrebe. Istovremeno, Više državno tužilaštvo u Podgorici je izvijestilo da su višemjesečne aktivnosti rezultirale podnošenjem krivične prijave Uprave policije protiv 10 lica zbog krivičnih djela kriminalno udruživanje, neovlaštena proizvodnja, držanje i stavljanje u promet opojnih droga i nedozvoljena trgovina oružjem i eksplozivnim materijama. "Krivičnom prijavom osumnjičenima se stavlja na teret da su u više navrata prodavali, prenosili i posredovali u prodaji opojnih droga kokain i konoplja, dok se grupi od četiri osumnjičena lica stavlja na teret i krivično djelo kriminalno udruživanje", navelo je Više državno tužilaštvo.